Muhammad Ruhiyat Haririe

This study offers a comparative analysis of the interpretive characteristics of the mutashabihat verses in two tenth century exegetical works, namely Jami’ al-Bayan by Ibn Jarir al Tabari (d. 310 AH) and Bahr al-’Ulum by Abu al Layth al Samarqandi (d. 373 AH). Popular scholarship often falls into an exaggerated dichotomy, treating these two works as opposite poles of pure transmission versus linguistic reasoning. This study shows otherwise. Both works belong to the same genre of tafsir bi al ma'thur and both employ extensive linguistic ta’wil across most verses, a fact reflected even in al Tabari's own title. Using a four-pillar comparative framework and five test cases of anthropomorphic verses (istiwa’, maji’, yad, wajh, and the disconnected letters), this study finds that a sharp and consistent divergence between tafwid and ta’wil emerges specifically on verses ascribing attributes to God, precisely where each scholar's theological affiliation, Athari and Jariri for al Tabari, Maturidi and Hanafi for al Samarqandi, comes into play. Because the shared genre and general method function as a controlled variable, this localized divergence offers stronger evidence that theological affiliation, rather than general methodological preference, is the decisive factor shaping a commentator's stance toward the mutashabihat.

این پژوهش به تحلیل تطبیقی ویژگی‌های تفسیری آیات متشابه در دو اثر تفسیری قرن چهارم هجری، یعنی جامع‌البیان اثر ابن جریر طبری (متوفی ۳۱۰ هجری قمری) و بحرالعلوم اثر ابواللیث سمرقندی (متوفی ۳۷۳ هجری قمری) می‌پردازد. پژوهش‌های رایج اغلب به دوگانه‌سازی افراطی گرایش دارند و این دو اثر را به عنوان دو قطب متضاد نقل صرف در برابر استدلال زبانی معرفی می‌کنند. این پژوهش خلاف این دیدگاه را نشان می‌دهد. هر دو اثر به یک گونه تفسیری یعنی تفسیر به مأثور تعلق دارند و هر دو در اکثر آیات، تأویل زبانی گسترده‌ای به کار می‌برند؛ امری که حتی در عنوان اثر طبری نیز منعکس است. با بهره‌گیری از چهار محور مقایسه و پنج نمونه موردی از آیات دارای صفات جسمانی (استواء، مجیء، ید، وجه و حروف مقطعه)، این پژوهش نشان می‌دهد که تفاوت آشکار و ثابتی میان تفویض و تأویل دقیقاً در آیاتی که صفاتی به خداوند نسبت داده می‌شود، پدیدار می‌گردد؛ جایی که وابستگی کلامی هر مفسر، یعنی اثری و جریری برای طبری و ماتریدی و حنفی برای سمرقندی، نقش تعیین‌کننده‌ای می‌یابد. از آنجا که گونه تفسیری مشترک و روش کلی به عنوان متغیر کنترل‌شده عمل می‌کند، این تفاوت موضعی شواهد قوی‌تری ارائه می‌دهد که وابستگی کلامی، نه ترجیح روشی کلی، عامل تعیین‌کننده در موضع مفسر نسبت به آیات متشابه است.