چکیده
The article examines the theoretical and practical aspects of applying ideas from Karakalpak folk pedagogy to the moral education of schoolchildren. The relevance of this study stems from the need for stable values to guide educational work in the context of the digital society. This need has become more important due to the loss of some traditional cultural reference points and the growing influence of intercultural factors. Karakalpak folk pedagogy constitutes an integrated system of moral education that has been shaped over the centuries. It encompasses oral tradition, proverbs and sayings, customs and rituals, traditional games, and heroic epics. The study aims to identify the educational potential of traditional Karakalpak practices and justify their systematic use in the moral education of secondary school students. The methodological framework is based on ethnopedagogical and cultural approaches, as well as historical and systematic perspectives. The study uses theoretical analysis of scholarly and folklore literature, a comparative-historical method, and an analysis of teachers’ educational experience in schools in the Republic of Karakalpakstan, Uzbekistan. The findings show that Karakalpak heroic epics, particularly Alpamysh, Qirq qiz, and the works of the poet and philosopher Berdakh, foster students’ understanding of courage, justice, honesty, and respect for elders. Folk proverbs and sayings serve as simple moral principles accessible to children of different ages. Traditional games promote socialization, diligence, teamwork, and mutual support. Karakalpak traditional rituals contribute to the transmission of intergenerational values and the development of respect for cultural memory. In practical terms, this study guides the integration of Karakalpak folk pedagogy into school lessons, after-school programs, and other educational activities. Teachers in the Republic of Karakalpakstan and other regions with rich traditional cultures can use the findings. В статье рассматриваются теоретические и практические аспекты использования идей народной педагогики каракалпакского народа в системе нравственного воспитания современных школьников. Актуальность исследования обусловлена необходимостью поиска устойчивых ценностных оснований воспитательной работы в условиях информационного общества, утраты части традиционных культурных ориентиров и усиления межкультурных влияний. Народная педагогика каракалпаков представляет собой целостную систему накопленного столетиями опыта нравственного формирования личности, включающую устное народное творчество (фольклор), пословицы и поговорки, обычаи и обряды, народные игры, героический эпос. Цель исследования – выявить педагогический потенциал традиционных воспитательных средств каракалпакского народа и обосновать возможности их системного применения в нравственном воспитании учащихся общеобразовательных школ. Методологическую основу исследования составляют этнопедагогический подход, культурологический подход, а также принципы историзма и системности. В ходе работы использовались методы теоретического анализа научной и фольклорной литературы, сравнительно-исторический метод, изучение и обобщение педагогического опыта учителей школ Республики Каракалпакстан (Республика Узбекистан). В результате исследования установлено, что каракалпакский героический эпос – прежде всего «Алпамыш», «Кырк кыз» и произведения поэтафилософа Бердаха – формирует у школьников представления о доблести, справедливости, честности и уважении к старшим. Народные пословицы и поговорки являются компактными нравственными формулами, доступными для понимания детей любого возраста. Народные игры выполняют функции социализации, воспитания трудолюбия, коллективизма и взаимопомощи. Традиционные обряды каракалпаков способствуют передаче межпоколенческих ценностей и формированию уважительного отношения к культурной памяти. Практическая значимость исследования состоит в разработке рекомендаций по интеграции элементов каракалпакской народной педагогики в содержание уроков, внеурочную деятельность и воспитательные мероприятия. Результаты исследования могут быть использованы учителями, классными руководителями и педагогами дополнительного образования в Республике Каракалпакстан и других регионах с богатой традиционной культурой.
این مقاله به بررسی جنبههای نظری و عملی بهکارگیری ایدههای تربیتی عامیانه قرهقالپاق در تربیت اخلاقی دانشآموزان میپردازد. اهمیت این پژوهش ناشی از نیاز به یافتن ارزشهای پایدار برای هدایت فعالیتهای تربیتی در بستر جامعه دیجیتال است؛ نیازی که به دلیل از دست رفتن بخشی از شاخصهای فرهنگی سنتی و افزایش تأثیر عوامل بینفرهنگی، اهمیت بیشتری یافته است. تربیت عامیانه قرهقالپاق یک نظام یکپارچه تربیت اخلاقی است که طی قرون متمادی شکل گرفته است و شامل سنت شفاهی، ضربالمثلها و گفتهها، آداب و رسوم، بازیهای سنتی و حماسههای قهرمانی میشود. هدف پژوهش شناسایی ظرفیت تربیتی سنتهای قرهقالپاق و تبیین امکان بهکارگیری نظاممند آنها در تربیت اخلاقی دانشآموزان مدارس متوسطه است. چارچوب روششناسی پژوهش مبتنی بر رویکردهای مردمشناختی و فرهنگی، و همچنین اصول تاریخی و نظاممند است. این پژوهش از تحلیل نظری منابع علمی و ادبیات فولکلور، روش تطبیقی-تاریخی و تحلیل تجربه تربیتی معلمان مدارس جمهوری قرهقالپاقستان (ازبکستان) بهره گرفته است. یافتهها نشان میدهد که حماسههای قهرمانی قرهقالپاق، بهویژه Alpamysh، Qirq qiz و آثار شاعر و فیلسوف Berdakh، موجب شکلگیری مفاهیمی چون شجاعت، عدالت، صداقت و احترام به بزرگترها در دانشآموزان میشود. ضربالمثلها و گفتههای عامیانه بهعنوان اصول اخلاقی ساده و قابل فهم برای کودکان در سنین مختلف عمل میکنند. بازیهای سنتی به اجتماعی شدن، پرورش سختکوشی، کار گروهی و حمایت متقابل کمک میکنند. آیینهای سنتی قرهقالپاق به انتقال ارزشهای میاننسلی و تقویت احترام به حافظه فرهنگی یاری میرسانند. از منظر عملی، این پژوهش راهنمایی برای ادغام تربیت عامیانه قرهقالپاق در محتوای دروس، فعالیتهای فوقبرنامه و سایر برنامههای تربیتی ارائه میدهد. نتایج این پژوهش میتواند توسط معلمان جمهوری قرهقالپاقستان و سایر مناطق دارای فرهنگ سنتی غنی مورد استفاده قرار گیرد.
