democratic citizenship

Developing civic skills and dispositions in elementary school is essential to preparing students to participate, collaborate, and act responsibly in a democratic society. However, students’ involvement in expressing opinions, participating in discussions, making collective decisions, and fulfilling responsibilities requires further improvement. This study aimed to improve students’ civic skills and civic disposition through the Project Citizen learning model in Pancasila Education for Grade V-B students at SDN 165/IV Kota Jambi. The study employed classroom action research based on the Kemmis and McTaggart model and was conducted in three cycles, each comprising planning, action, observation, and reflection. The participants were 18 students. Data were collected through observation, interviews, and documentation and analyzed using qualitative and quantitative approaches. Preliminary calculations indicated that the percentage of civic skills increased from 59.03% in the pre-cycle to 90.89% in Cycle III. Meanwhile, civic disposition increased from 59.72% to 91.76%. These findings indicate that implementing Project Citizen has the potential to improve students’ civic skills and dispositions through discussion, collaboration, expressing opinions, and collective decision-making. Therefore, this model may serve as an alternative approach to developing civic competencies among elementary school students. ABSTRAK Pengembangan keterampilan dan sikap kewarganegaraan sejak sekolah dasar penting untuk membentuk peserta didik yang mampu berpartisipasi, bekerja sama, dan bertanggung jawab dalam kehidupan demokratis. Namun, keterlibatan peserta didik dalam menyampaikan pendapat, berdiskusi, mengambil keputusan bersama, dan melaksanakan tanggung jawab masih perlu ditingkatkan. Penelitian ini bertujuan untuk meningkatkan civic skills dan civic disposition melalui model pembelajaran Project Citizen pada mata pelajaran Pendidikan Pancasila di kelas VB SDN 165/IV Kota Jambi. Penelitian menggunakan metode penelitian tindakan kelas dengan model Kemmis dan McTaggart yang dilaksanakan dalam tiga siklus, meliputi perencanaan, tindakan, observasi, dan refleksi. Subjek penelitian berjumlah 18 peserta didik. Data dikumpulkan melalui observasi, wawancara, dan dokumentasi, kemudian dianalisis secara kualitatif dan kuantitatif. Hasil perhitungan sementara menunjukkan bahwa persentase civic skills meningkat dari 59,03% pada prasiklus menjadi 90,89% pada Siklus III. Sementara itu, civic disposition meningkat dari 59,72% menjadi 91,76%. Hasil ini menunjukkan bahwa penerapan Project Citizen berpotensi meningkatkan keterampilan dan sikap kewarganegaraan melalui diskusi, kerja sama, penyampaian pendapat, dan pengambilan keputusan bersama. Dengan demikian, model ini dapat menjadi alternatif pembelajaran untuk mengembangkan kompetensi kewarganegaraan peserta didik sekolah dasar.

Civic education in Indonesia is mandated by Law No. 20 of 2003 to form both “democratic and responsible citizens” (Article 3) and citizens with “a sense of nationality and love of the homeland” (Elucidation of Article 37, paragraph 1). This article examines the normative coherence between these two mandates, arguing that civic education must not only build national identity but also cultivate citizens capable of reasoning, dialogue, participation, and responsibility within democratic life. Adopting a qualitative-philosophical approach that combines philosophical hermeneutics, ontological, epistemological, and axiological analysis, and immanent critique informed by John Dewey’s progressivism, the study identifies three loci of tension: a teleological tension between democratic citizenship and affective national orientation; an epistemic-pedagogical tension between inquiry, student agency, and value internalisation; and an axiological tension among democracy, human rights, pluralism, and nationality. Building on these findings, the article formulates anti-indoctrination criteria comprising public reason, fallibilism, student agency, deliberative dialogue, and argument-based evaluation. It contributes to the literature by reconstructing national consciousness and love of the homeland as a form of reflective civic nationalism – one that remains compatible with democracy, openness to criticism, and public responsibility.

آموزش شهروندی در اندونزی بر اساس قانون شماره ۲۰ سال ۲۰۰۳ موظف است هم «شهروندانی دموکرات و مسئولیت‌پذیر» (ماده ۳) و هم شهروندانی با «حس ملیت و عشق به میهن» (توضیح ماده ۳۷، بند ۱) تربیت کند. این مقاله انسجام هنجاری میان این دو مأموریت را بررسی می‌کند و استدلال می‌نماید که آموزش شهروندی نه تنها باید هویت ملی را شکل دهد، بلکه باید شهروندانی توانمند در استدلال، گفت‌وگو، مشارکت و مسئولیت‌پذیری در زندگی دموکراتیک پرورش دهد. با اتخاذ رویکرد کیفی-فلسفی که ترکیبی از هرمنوتیک فلسفی، تحلیل‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و ارزش‌شناختی و نقد درون‌ماندگار مبتنی بر پراگماتیسم John Dewey است، پژوهش سه کانون تنش را شناسایی می‌کند: تنش غایت‌شناختی میان شهروندی دموکراتیک و جهت‌گیری عاطفی ملی؛ تنش معرفتی-تربیتی میان پژوهش، عاملیت دانش‌آموز و درونی‌سازی ارزش‌ها؛ و تنش ارزش‌شناختی میان دموکراسی، حقوق بشر، کثرت‌گرایی و ملیت. بر اساس این یافته‌ها، مقاله معیارهایی ضد تلقین شامل عقلانیت عمومی، خطاپذیری، عاملیت دانش‌آموز، گفت‌وگوی مبتنی بر تعمق و ارزیابی مبتنی بر استدلال را صورت‌بندی می‌کند. این مقاله با بازسازی آگاهی ملی و عشق به میهن به‌عنوان شکلی از ملی‌گرایی مدنی تأملی که با دموکراسی، گشودگی به نقد و مسئولیت عمومی سازگار می‌ماند، به ادبیات این حوزه کمک می‌کند.