Islamic epistemology

The digitization of the Qur’an has reconfigured how Qur’anic interpretation (tafsīr) is produced, mediated, and perceived, particularly as artificial intelligence (AI) enters a tradition grounded in sanad, the chain of scholarly transmission. This study aims to examine the development of AI in digital tafsir, compare algorithmic interpretation with classical tafsir methodology, and assess how algorithmic visibility relates to epistemic authority and the validity of interpretation. Using a descriptive-analytical-critical approach combined with comparative and critical (naqd) methods, this library research draws on scholarly literature on digital religion, AI, and tafsir, including a secondary comparative study of ChatGPT and classical tafsir. The analysis is framed by Islamic epistemology, namely sanad, uṣūl al-tafsīr, and maqāṣid al-sharī‘ah. The findings indicate that AI has evolved from digitization and curated repositories into generative systems that are effective for access, linguistic analysis, and the preservation of turāth. However, the generative model examined shows limitations regarding sanad, asbāb al-nuzūl, maqāṣid, and verifiable references, although this evidence is limited and cannot be generalized to all AI systems. Aspects that have undergone a shift is the visibility and perceived authority of interpretation, not demonstrably its epistemic legitimacy. These findings demonstrate that the shift is an epistemological tendency rather than an empirically proven displacement of scholars, and that integrating scholarly authority with digital innovation should follow four principles of a digital sanad: source traceability, scholarly accountability, methodological transparency, and the separation of visibility from legitimacy.

دیجیتالی‌شدن قرآن، نحوه تولید، واسطه‌گری و ادراک تفسیر قرآن (تفسیر) را به‌ویژه با ورود هوش مصنوعی (AI) به سنتی مبتنی بر سند، یعنی زنجیره انتقال علمی، بازپیکربندی کرده است. هدف این مطالعه بررسی توسعه هوش مصنوعی در تفسیر دیجیتال، مقایسه تفسیر الگوریتمی با روش‌شناسی تفسیر کلاسیک و ارزیابی ارتباط رویت‌پذیری الگوریتمی با اقتدار معرفتی و روایی تفسیر است. با بهره‌گیری از رویکرد توصیفی-تحلیلی-انتقادی همراه با روش‌های مقایسه‌ای و انتقادی (نقد)، این پژوهش کتابخانه‌ای از ادبیات علمی درباره دین دیجیتال، هوش مصنوعی و تفسیر بهره می‌گیرد و شامل مطالعه تطبیقی ثانویه میان ChatGPT و تفسیر کلاسیک است. تحلیل در چارچوب معرفت‌شناسی اسلامی، به‌ویژه سند، اصول تفسیر (اصول التفسیر) و مقاصد شریعت (مقاصد الشریعه) صورت گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هوش مصنوعی از دیجیتالی‌سازی و مخازن گزینش‌شده به سامانه‌های مولد تکامل یافته که برای دسترسی، تحلیل زبانی و حفظ تراث مؤثر هستند. با این حال، مدل مولد بررسی‌شده در زمینه سند، اسباب النزول، مقاصد و منابع قابل راستی‌آزمایی محدودیت‌هایی دارد، هرچند این شواهد محدود بوده و قابلیت تعمیم به همه سامانه‌های هوش مصنوعی را ندارد. جنبه‌هایی که دچار تحول شده‌اند، رویت‌پذیری و اقتدار ادراک‌شده تفسیر است، نه مشروعیت معرفتی آن به‌صورت اثبات‌شده. این یافته‌ها نشان می‌دهد که این تحول، گرایشی معرفتی است نه جابه‌جایی تجربی اثبات‌شده جایگاه علما، و اینکه ادغام اقتدار علمی با نوآوری دیجیتال باید بر اساس چهار اصل سند دیجیتال صورت گیرد: قابلیت ردیابی منبع، پاسخگویی علمی، شفافیت روش‌شناختی و تفکیک رویت‌پذیری از مشروعیت.

This study aims to analyze the implementation of Multiple Intelligences (MI)-based Islamic Religious Education (PAI), learning strategies, assessment, its impacts on students, and supporting and inhibiting factors from the perspective of Islamic epistemology. The study employed a Systematic Literature Review (SLR) following the PRISMA 2020 guidelines. The literature was searched using the keywords Multiple Intelligences, Islamic Religious Education, Islamic Education, and Pendidikan Agama Islam, and was analyzed through thematic synthesis of studies that met the inclusion criteria. The findings indicate that MI implementation involves planning based on the identification of students’ potential, learning activities using various methods, media, activities, and learning experiences, as well as multidimensional assessment. The strategies identified include discussion, demonstration, worship practices, role play, project-based learning, digital media, collaborative activities, reflection, and environment-based learning. These approaches have the potential to improve student engagement, motivation, creativity, communication, critical thinking, problem-solving, and learning outcomes. From the perspective of Islamic epistemology, MI can be positioned as a pedagogical framework that optimizes human potential through the integration of revelation, reason, empirical experience, and reflection. However, its implementation continues to face limitations related to teacher competence, time, facilities, and assessment. This review emphasizes that MI is more appropriately understood as a learning design framework for developing students’ potential holistically rather than as an instrument for labeling intelligence.

هدف این پژوهش تحلیل پیاده‌سازی آموزش دینی اسلامی (PAI) مبتنی بر هوش‌های چندگانه (MI)، راهبردهای یادگیری، ارزیابی، تأثیرات آن بر دانش‌آموزان و عوامل تسهیل‌کننده و بازدارنده از منظر معرفت‌شناسی اسلامی است. این مطالعه با بهره‌گیری از مرور نظام‌مند ادبیات (SLR) مطابق با دستورالعمل‌های PRISMA 2020 انجام شده است. جستجوی منابع با استفاده از کلیدواژه‌های Multiple Intelligences، Islamic Religious Education، Islamic Education و Pendidikan Agama Islam صورت گرفته و مطالعات واجد شرایط از طریق سنتز موضوعی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که پیاده‌سازی MI شامل برنامه‌ریزی مبتنی بر شناسایی ظرفیت‌های دانش‌آموزان، فعالیت‌های یادگیری با بهره‌گیری از روش‌ها، رسانه‌ها، فعالیت‌ها و تجارب یادگیری متنوع و همچنین ارزیابی چندبعدی است. راهبردهای شناسایی‌شده شامل بحث، نمایش، تمرینات عبادی، ایفای نقش، یادگیری مبتنی بر پروژه، رسانه‌های دیجیتال، فعالیت‌های مشارکتی، تأمل و یادگیری مبتنی بر محیط می‌باشد. این رویکردها پتانسیل ارتقای مشارکت، انگیزه، خلاقیت، ارتباط، تفکر انتقادی، حل مسئله و پیامدهای یادگیری دانش‌آموزان را دارند. از منظر معرفت‌شناسی اسلامی، MI می‌تواند به عنوان چارچوبی تربیتی برای بهینه‌سازی ظرفیت‌های انسانی از طریق ادغام وحی، عقل، تجربه‌ی تجربی و تأمل جایگاه یابد. با این حال، اجرای آن همچنان با محدودیت‌هایی نظیر شایستگی معلمان، زمان، امکانات و ارزیابی مواجه است. این مرور تأکید می‌کند که MI بیشتر به عنوان چارچوبی برای طراحی یادگیری جهت توسعه‌ی همه‌جانبه‌ی ظرفیت‌های دانش‌آموزان قابل فهم است تا ابزاری برای برچسب‌زنی هوش.

Contemporary Islamic education faces the challenge of a dichotomy between classical scholarly traditions (naqliyah) and modern science (aqliyah). This study aims to analyse curriculum management at Pesantren Raudhatut Tholabah Setail, which uniquely integrates the study of classical Islamic texts (kitab kuning) by Imam al-Ghazali, formal education, and students' economic self-reliance practices. The research employs a qualitative approach with a case study design to understand curriculum management at Pesantren Raudhatut Tholabah Setail, particularly the integration of Islamic epistemology (Bayani, Burhani, Amali) with formal education and students' economic activities. Data were collected through participatory observation, documentation, and semi-structured interviews with the caregivers (pengasuh), teachers, and students. The data were analysed thematically to identify patterns, themes, and categories, with validity maintained through source triangulation and member checking. This method enables an in-depth understanding of holistic educational practices that unify theory, practice, and moral values. The study shows that curriculum management at Pesantren Raudhatut Tholabah Setail successfully integrates the three dimensions of Islamic epistemology-Bayani (classical texts), Burhani (reason), and Amali (practice)-within a holistic educational system. Students' economic activities, such as selling getuk, function as a phronesis laboratory for transforming theoretical knowledge into real-life experience, fostering independence, discipline, and moral values. The integration of formal education and classical scholarly traditions enables balanced academic and spiritual development. The roles of teachers and caregivers as facilitators and adaptive leaders are crucial in ensuring the harmonisation of all curriculum components. This model produces graduates who are intellectually capable, spiritually mature, and equipped with adaptive life skills, making education relevant, holistic, and character-oriented

آموزش اسلامی معاصر با چالش دوگانگی میان سنت‌های علمی کلاسیک (نقلیه) و علوم مدرن (عقلیه) مواجه است. این پژوهش با هدف تحلیل مدیریت برنامه درسی در مدرسه علمیه رَوضَةُ‌الطُّلَبة ستایل انجام شده است؛ مدرسه‌ای که به‌طور منحصربه‌فرد به ادغام مطالعه متون کلاسیک اسلامی (کتب زرد) امام الغزالی، آموزش رسمی و تمرین‌های خوداتکایی اقتصادی دانش‌آموزان می‌پردازد. این پژوهش با رویکرد کیفی و با طراحی مطالعه موردی به بررسی مدیریت برنامه درسی در مدرسه علمیه رَوضَةُ‌الطُّلَبة ستایل، به‌ویژه ادغام معرفت‌شناسی اسلامی (بیانی، برهانی، عملی) با آموزش رسمی و فعالیت‌های اقتصادی دانش‌آموزان می‌پردازد. داده‌ها از طریق مشاهده مشارکتی، اسناد و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با مربیان (پنگاسو)، معلمان و دانش‌آموزان گردآوری شده‌اند. داده‌ها به‌صورت تماتیک برای شناسایی الگوها، مضامین و مقوله‌ها تحلیل شدند و روایی از طریق مثلث‌سازی منابع و بازبینی اعضا حفظ گردید. این روش امکان درک عمیق از شیوه‌های آموزشی کل‌نگر که نظریه، عمل و ارزش‌های اخلاقی را یکپارچه می‌کند، فراهم می‌آورد. یافته‌ها نشان می‌دهد مدیریت برنامه درسی در مدرسه علمیه رَوضَةُ‌الطُّلَبة ستایل موفق به ادغام سه بُعد معرفت‌شناسی اسلامی—بیانی (متون کلاسیک)، برهانی (عقل)، و عملی (عمل)—در یک نظام آموزشی کل‌نگر شده است. فعالیت‌های اقتصادی دانش‌آموزان، مانند فروش گتوک، به‌عنوان آزمایشگاه فرونسیس برای تبدیل دانش نظری به تجربه واقعی عمل می‌کند و استقلال، انضباط و ارزش‌های اخلاقی را تقویت می‌نماید. ادغام آموزش رسمی و سنت‌های علمی کلاسیک، رشد متوازن علمی و معنوی را ممکن می‌سازد. نقش معلمان و مربیان به‌عنوان تسهیل‌گر و رهبران تطبیقی در تضمین همسویی همه اجزای برنامه درسی حیاتی است. این مدل فارغ‌التحصیلانی توانمند از نظر فکری، بالغ از نظر معنوی و مجهز به مهارت‌های زندگی تطبیقی تربیت می‌کند که آموزش را معنادار، کل‌نگر و مبتنی بر شخصیت می‌سازد.