The development of Artificial Intelligence (AI) is increasingly mediating how humans acquire knowledge, make decisions, and perform cognitive activities. In higher education, the delegation of cognitive activities to algorithmic systems has the potential to shift human judgment and responsibility. This study aims to examine Qur’anic anthropology as a foundation for reframing human agency under increasingly AI-mediated conditions. This study employs a qualitative approach using a literature-based design and conceptual analysis. A semantic-contextual analysis is conducted on the Qur’anic terms al-insān, al-bashar, al-nās, Banī Ādam, al-ins, al-mar’, as well as the concepts of ‘abd and khalīfah. The findings are then synthesized with theories of human agency, moral responsibility, and AI ethics. The findings reveal that Qur’anic anthropology represents human beings as multidimensional entities possessing cognitive, relational, moral, spiritual, and teleological capacities. These dimensions are reconstructed into eight capacities of Qur’anic human agency: epistemic, moral, relational, spiritual, and teleological agency. The findings demonstrate that human agency from a Qur’anic perspective is not synonymous with absolute autonomy, but rather constitutes the capacity to understand, evaluate, choose, and act consciously within an orientation of values and responsibility. In the context of AI, Qur’anic Ethical Intelligence (QEI) is conceptualized as an ethical capacity to direct and evaluate the use of AI without surrendering human judgment and responsibility to algorithmic systems. As a conceptual study, this research does not empirically test the application of QEI among university students. Further research is therefore needed to validate and develop measurement instruments. This study connects Qur’anic anthropology with human agency under algorithmic conditions and proposes QEI as a framework for strengthening human agency resilience in the age of AI.
توسعه هوش مصنوعی (AI) به طور فزاینده‌ای در نحوه کسب دانش، تصمیم‌گیری و انجام فعالیت‌های شناختی توسط انسان‌ها نقش میانجی ایفا می‌کند. در آموزش عالی، واگذاری فعالیت‌های شناختی به سامانه‌های الگوریتمی می‌تواند موجب تغییر در قضاوت و مسئولیت انسانی شود. هدف این پژوهش بررسی انسان‌شناسی قرآنی به عنوان مبنایی برای بازنگری عاملیت انسانی در شرایطی است که به طور فزاینده‌ای با میانجی‌گری هوش مصنوعی مواجه هستیم. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از طراحی مبتنی بر مرور متون و تحلیل مفهومی انجام شده است. تحلیل معنایی-زمینه‌ای بر روی واژگان قرآنی الانسان، البشر، الناس، بنی‌آدم، الانس، المرء و همچنین مفاهیم عبد و خلیفه صورت گرفته است. یافته‌ها با نظریه‌های عاملیت انسانی، مسئولیت اخلاقی و اخلاق هوش مصنوعی تلفیق شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که انسان‌شناسی قرآنی، انسان را به عنوان موجودی چندبعدی با ظرفیت‌های شناختی، ارتباطی، اخلاقی، معنوی و غایتمند معرفی می‌کند. این ابعاد در قالب هشت ظرفیت عاملیت انسانی قرآنی شامل عاملیت معرفتی، اخلاقی، ارتباطی، معنوی و غایتمند بازسازی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که عاملیت انسانی از منظر قرآنی معادل خودمختاری مطلق نیست، بلکه عبارت است از توانایی فهم، ارزیابی، انتخاب و عمل آگاهانه در چارچوب جهت‌گیری ارزشی و مسئولیت. در زمینه هوش مصنوعی، «هوش اخلاقی قرآنی» (QEI) به عنوان ظرفیتی اخلاقی برای هدایت و ارزیابی استفاده از هوش مصنوعی بدون واگذاری قضاوت و مسئولیت انسانی به سامانه‌های الگوریتمی مفهوم‌سازی می‌شود. این پژوهش به عنوان یک مطالعه مفهومی، به طور تجربی کاربرد QEI را در میان دانشجویان دانشگاهی آزمون نکرده است؛ بنابراین، پژوهش‌های بیشتری برای اعتبارسنجی و توسعه ابزارهای سنجش مورد نیاز است. این مطالعه انسان‌شناسی قرآنی را با عاملیت انسانی در شرایط الگوریتمی پیوند داده و QEI را به عنوان چارچوبی برای تقویت تاب‌آوری عاملیت انسانی در عصر هوش مصنوعی پیشنهاد می‌کند.
This study aims to examine the hadith cited by Imam al-Suyūṭī in al-Durr al-Manthūr when interpreting the verse, (Syahru ramadhanalladzi unzila fiihi-l Qur’an…){Qur’an 2:185}, which relates to the timing of the revelation of the divine scriptures during Ramadan. The significance of this topic lies in the fact that al-Suyūṭī often reports narrations without explicitly judging their authenticity, which necessitates verification of their chains of transmission before relying on them for scholarly inference. Accordingly, the research problem centers on determining the reliability of this hadith in terms of both chain and text, and clarifying its scholarly status based on the principles of hadith authentication and criticism. The study employs a descriptive-analytical library-based methodology, utilizing tools of hadith verification, isnād analysis, and textual criticism, with reference to primary sources such as Musnad Ahmad, the tafsīrs of al-Ṭabarī and Ibn Kathīr, as well as works on narrators and hidden defects. The findings indicate that all transmission routes converge at ʿImrān ibn Dāwar, from Qatāda, from Abū al-Malīḥ, from Wāthila, and that the isnād is sound at the level of ḥasan li-dhātihi (good in itself), elevated to ḥasan li-ghayrihi (good due to corroboration) through multiple routes and scholarly acceptance. The text itself aligns with the Qur’an and other authentic hadiths. The study recommends that every narration be critically examined before use in exegesis, and calls for broader analytical studies of other exegetical reports, combining isnād and matn analysis, while training students of knowledge in the tools of hadith verification and the use of biographical and critical works.
این پژوهش با هدف بررسی حدیثی که امام سیوطی در «الدر المنثور» هنگام تفسیر آیه «شهر رمضان الذی انزل فیه القرآن...» (قرآن ۲:۱۸۵) نقل کرده است، انجام می‌شود؛ حدیثی که به زمان نزول کتب الهی در ماه رمضان اشاره دارد. اهمیت این موضوع در آن است که سیوطی غالباً روایات را بدون اظهار نظر صریح درباره صحت یا ضعف آن‌ها نقل می‌کند و این امر، لزوم بررسی اسناد روایات پیش از استناد علمی به آن‌ها را ایجاب می‌نماید. بر این اساس، مسئله پژوهش بر تعیین پایایی این حدیث از حیث سند و متن و تبیین جایگاه علمی آن بر مبنای اصول تصحیح و نقد حدیث متمرکز است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای است و از ابزارهای تصحیح حدیث، تحلیل اسناد و نقد متنی با ارجاع به منابع اصلی مانند مسند احمد، تفاسیر طبری و ابن کثیر و همچنین آثار رجالی و علل استفاده می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که تمامی طرق نقل به عمران بن داور، از قتاده، از ابوالملیح، از واثله منتهی می‌شود و سند حدیث در مرتبه حسن لذاته قرار دارد که با تعدد طرق و قبول اهل علم به حسن لغیره ارتقا می‌یابد. متن حدیث نیز با قرآن و سایر احادیث صحیح مطابقت دارد. پژوهش توصیه می‌کند که هر روایت پیش از استفاده در تفسیر، به طور انتقادی بررسی شود و مطالعات تحلیلی گسترده‌تری بر سایر روایات تفسیری با ترکیب تحلیل سند و متن و آموزش دانش‌پژوهان در ابزارهای تصحیح حدیث و بهره‌گیری از منابع رجالی و نقدی صورت گیرد.
This study aims to examine the effect of the Project Based Learning (PjBL) model integrated with Technological Pedagogical Content Knowledge (TPACK) on social care character and learning outcomes of Pancasila Education for fifth-grade elementary school students. The study employed a quantitative approach with a quasi-experimental posttest-only control group design. The sample consisted of 36 students equally divided into an experimental group (n=18) and a control group (n=18). The experimental group received TPACK-based PjBL instruction, while the control group followed conventional instruction. Research instruments included a multiple-choice test to measure learning outcomes (20 items, K-R 20=0.704) and a Likert-scale questionnaire to measure social care character (14 items, Cronbach's Alpha=0.738). The results showed that the TPACK-based PjBL model significantly affected social care character (t=3.243; p=0.003; eta²=0.236), learning outcomes (t=4.123; p<0.001; eta²=0.333), and simultaneously affected both (Wilks' Lambda=0.623; F=10.001; p<0.001; eta²=0.377) with large effect categories. In the experimental group, the average learning outcomes increased from 48.89 to 75.83 (N-Gain=0.556, medium category) and social care character increased from 37.39 to 45.89 (N-Gain=0.498, medium category). The mastery learning proportion in the experimental group reached 61.1%, much higher than the control group which only reached 11.1%. These findings strengthen the TPACK framework in the context of Pancasila Education in elementary schools as an approach that can support the integrated development of character and academic abilities.
این پژوهش با هدف بررسی تأثیر مدل یادگیری مبتنی بر پروژه (PjBL) تلفیق‌شده با دانش محتوایی-تربیتی-فناورانه (TPACK) بر منش مراقبت اجتماعی و پیامدهای یادگیری آموزش پاندسیلا در دانش‌آموزان پایه پنجم دبستان انجام شده است. این مطالعه با رویکرد کمی و طرح شبه‌آزمایشی با گروه کنترل و فقط پس‌آزمون اجرا شد. نمونه شامل ۳۶ دانش‌آموز بود که به طور مساوی به دو گروه آزمایش (n=18) و کنترل (n=18) تقسیم شدند. گروه آزمایش آموزش مبتنی بر PjBL با رویکرد TPACK را دریافت کرد و گروه کنترل آموزش متعارف را دنبال نمود. ابزارهای پژوهش شامل آزمون چندگزینه‌ای برای سنجش پیامدهای یادگیری (۲۰ سؤال، K-R 20=0.704) و پرسشنامه لیکرت برای سنجش منش مراقبت اجتماعی (۱۴ سؤال، آلفای کرونباخ=0.738) بود. نتایج نشان داد مدل PjBL مبتنی بر TPACK تأثیر معناداری بر منش مراقبت اجتماعی (t=3.243؛ p=0.003؛ eta²=0.236)، پیامدهای یادگیری (t=4.123؛ p<0.001؛ eta²=0.333) و به طور همزمان بر هر دو (Wilks' Lambda=0.623؛ F=10.001؛ p<0.001؛ eta²=0.377) با دسته‌بندی اثر بزرگ دارد. در گروه آزمایش، میانگین پیامدهای یادگیری از 48.89 به 75.83 افزایش یافت (N-Gain=0.556، دسته متوسط) و منش مراقبت اجتماعی از 37.39 به 45.89 افزایش یافت (N-Gain=0.498، دسته متوسط). نسبت یادگیری تسلط‌یافته در گروه آزمایش به 61.1٪ رسید که بسیار بالاتر از گروه کنترل بود که تنها به 11.1٪ رسید. این یافته‌ها چارچوب TPACK را در زمینه آموزش پاندسیلا در مدارس ابتدایی به عنوان رویکردی که می‌تواند از توسعه یکپارچه منش و توانایی‌های تحصیلی حمایت کند، تقویت می‌کند.
The division of inheritance in Islam, especially the provision of a 2:1 ratio between men and women in the Qur'an. An-Nisā' verse 11 is still a debate in the context of contemporary society. The debate is increasingly relevant as the role of women in the family changes, including when women are also the breadwinners and even the main source of family income. This research aims to analyze women's inheritance rights in QS. An-Nisā' verses 11–12 through a contextual interpretation approach and examine its relevance to the changing economic role of women in the family. This research uses a qualitative method with a type of library research. Data was obtained through a study of relevant books of interpretation, books, scientific journals, and academic literature, then analyzed descriptive-analytically by comparing classical and contemporary interpretations. The results of the study show that the 2:1 inheritance division in classical interpretation is understood as a form of proportional justice related to the difference in economic responsibilities of men and women. Meanwhile, changes in social conditions show that women today can have a greater economic role, including as breadwinners. Fazlur Rahman's double movement perspective and Amina Wadud's thought provide space to understand the message of verse justice by considering the social context and normative purpose of the Qur'an. In this context, substantive justice does not have to be understood as the abolition of faraid provisions, but can be realized through deliberation and the mechanism of takharuj or al-sulh after the rights of each heir are known. Thus, the provisions of inheritance remain the normative basis, while the conditions, needs, contributions, and benefits of the heirs can be considered in reaching an agreement on the division of property in contemporary families
تقسیم ارث در اسلام، به‌ویژه تعیین نسبت ۲ به ۱ میان مردان و زنان در قرآن کریم، آیه ۱۱ سوره نساء، همچنان موضوع بحث در بستر جامعه معاصر است. این بحث با تغییر نقش زنان در خانواده، از جمله زمانی که زنان نیز نان‌آور و حتی منبع اصلی درآمد خانواده هستند، اهمیت بیشتری یافته است. هدف این پژوهش، تحلیل حقوق ارث زنان در آیات ۱۱–۱۲ سوره نساء از طریق رویکرد تفسیر زمینه‌ای و بررسی ارتباط آن با تغییر نقش اقتصادی زنان در خانواده است. این پژوهش با روش کیفی و از نوع مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده است. داده‌ها از طریق مطالعه منابع تفسیری مرتبط، کتب، مجلات علمی و متون دانشگاهی گردآوری و به شیوه توصیفی-تحلیلی با مقایسه تفاسیر کلاسیک و معاصر تحلیل شده‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تقسیم ارث ۲ به ۱ در تفسیر کلاسیک به‌عنوان شکلی از عدالت تناسبی مرتبط با تفاوت مسئولیت‌های اقتصادی مردان و زنان درک شده است. در حالی‌که تغییر شرایط اجتماعی نشان می‌دهد که زنان امروزه می‌توانند نقش اقتصادی بیشتری، از جمله به‌عنوان نان‌آور، داشته باشند. دیدگاه حرکت مضاعف Fazlur Rahman و اندیشه Amina Wadud فضایی برای فهم پیام عدالت آیه با توجه به زمینه اجتماعی و هدف هنجاری قرآن فراهم می‌کند. در این زمینه، عدالت ماهوی لزوماً به معنای لغو احکام فرائض نیست، بلکه می‌تواند از طریق مشورت و سازوکار تخارج یا صلح پس از مشخص شدن حقوق هر وارث تحقق یابد. بنابراین، احکام ارث همچنان مبنای هنجاری باقی می‌ماند، در حالی‌که شرایط، نیازها، مشارکت‌ها و منافع وراث می‌تواند در رسیدن به توافق درباره تقسیم اموال در خانواده‌های معاصر مورد توجه قرار گیرد.
This study examines the relevance of the concepts of 'asabiyyah and 'umrān in Ibn Khaldun's Islamic sociology to the content of QS Al-Hujurāt verse 13. This study is here to fill the existing academic gap, considering that previous studies on this verse are still limited to the realm of gender equality, multiculturalism, and moral education values, without anyone seriously discussing it with the sociological framework of Ibn Khaldun. The research uses the library research method with a conceptual and historical analysis approach, relying on al-Muqaddimah as a primary source and various relevant academic literature as secondary sources. The results of the study show three significant sociological correspondences. First, the existence of syu'ūb wa qabā'il, which the Qur'an declares as the Divine will, can be explained mechantically through 'asabiyyah, which is group solidarity that unites individuals into an identity community. Second, the command of lita'ārafū can only be fully actualized under healthy conditions of 'umrān, where various groups interact productively in a shared economic, cultural, and socio-political space. Third, the typology of badawah and ḥaḍdirected by Ibn Khaldun corresponds to the principle of egalitarianism of the verse which emphasizes piety, not the achievement of civilization, as a benchmark of glory. This research contributes to the development of Islamic sociology as a discipline that has strong epistemological roots in the Islamic intellectual tradition.
این پژوهش به بررسی ارتباط مفاهیم عصبیه و عمران در جامعه‌شناسی اسلامی ابن‌خلدون با محتوای آیه ۱۳ سوره حجرات می‌پردازد. این مطالعه با هدف پر کردن خلأ علمی موجود انجام شده است، چرا که پژوهش‌های پیشین درباره این آیه عمدتاً به حوزه برابری جنسیتی، چندفرهنگ‌گرایی و ارزش‌های تربیت اخلاقی محدود بوده‌اند و تاکنون کسی به طور جدی آن را در چارچوب جامعه‌شناسی ابن‌خلدون مورد بحث قرار نداده است. روش پژوهش، کتابخانه‌ای با رویکرد تحلیل مفهومی و تاریخی است و بر مقدمه ابن‌خلدون به عنوان منبع اصلی و منابع علمی مرتبط به عنوان منابع ثانویه تکیه دارد. یافته‌های پژوهش سه همبستگی جامعه‌شناختی مهم را نشان می‌دهد: نخست، وجود شعوب و قبایل که قرآن آن را اراده الهی معرفی می‌کند، از منظر عصبیه، یعنی همبستگی گروهی که افراد را در قالب یک جامعه هویتی متحد می‌سازد، به صورت مکانیکی قابل تبیین است. دوم، فرمان «لتعارفوا» تنها در شرایط سالم عمران، که در آن گروه‌های مختلف در یک فضای مشترک اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی-سیاسی به طور سازنده تعامل دارند، به طور کامل محقق می‌شود. سوم، تیپولوژی بدویت و حضارت نزد ابن‌خلدون با اصل برابری‌گرایی آیه که تقوا را نه دستاورد تمدنی، بلکه معیار برتری می‌داند، مطابقت دارد. این پژوهش به توسعه جامعه‌شناسی اسلامی به عنوان رشته‌ای با ریشه‌های معرفت‌شناختی قوی در سنت فکری اسلامی کمک می‌کند.
مقایسه مدل‌های یادگیری تعاونی Time Token و Take and Give بر مهارت‌های تفکر انتقادی در کلاس‌های آموزش دینی اسلامی و آموزش شخصیت در دبیرستان دولتی شماره ۲ لوبوک آلونگ
Critical thinking skills are one of the key competencies in the study of Islamic Religious Education and Character Education; however, in practice, students’ abilities to analyze, evaluate, solve problems, and draw conclusions are still not optimal. This study aims to determine the improvement in students’ critical thinking skills through the Time Token and Take and Give learning models and to identify the differences between these two models in the teaching of Islamic Religious Education and Character Education. This study employed a quantitative approach using a quasi-experimental method and a nonequivalent control group design. The sample consisted of 64 eighth-grade students at SMPN 2 Lubuk Alung, divided into two experimental classes. Data were collected through tests, observations, and documentation and analyzed using the Paired Sample t-Test, Independent Sample t-Test, and N-Gain. The results showed that critical thinking skills increased significantly in both the Time Token and Take and Give classes, with a significance value of 0.000 < 0.05. The N-Gain values were 0.5128 and 0.4636, respectively, which fall into the moderate category. The results of the Independent-Sample t-test showed a significance value of 0.425 > 0.05, indicating that there was no significant difference between the two models. Thus, both the Time Token and Take and Give models are equally effective in improving students’ critical thinking skills.
مهارت‌های تفکر انتقادی یکی از شایستگی‌های کلیدی در مطالعه آموزش دینی اسلامی و آموزش شخصیت به‌شمار می‌رود؛ با این‌حال، در عمل، توانایی دانش‌آموزان در تحلیل، ارزیابی، حل مسئله و نتیجه‌گیری هنوز به‌صورت بهینه توسعه نیافته است. هدف این پژوهش تعیین میزان بهبود مهارت‌های تفکر انتقادی دانش‌آموزان از طریق مدل‌های یادگیری Time Token و Take and Give و شناسایی تفاوت‌های میان این دو مدل در تدریس آموزش دینی اسلامی و آموزش شخصیت است. این پژوهش با رویکرد کمی و با استفاده از روش شبه‌آزمایشی و طرح گروه کنترل نابرابر انجام شده است. نمونه پژوهش شامل ۶۴ دانش‌آموز پایه هشتم دبیرستان دولتی شماره ۲ لوبوک آلونگ بود که به دو کلاس آزمایشی تقسیم شدند. داده‌ها از طریق آزمون، مشاهده و مستندسازی گردآوری و با استفاده از آزمون t زوجی، آزمون t مستقل و N-Gain تحلیل شدند. نتایج نشان داد که مهارت‌های تفکر انتقادی در هر دو کلاس Time Token و Take and Give به‌طور معناداری افزایش یافته است (مقدار معناداری ۰.۰۰۰ < ۰.۰۵). مقادیر N-Gain به‌ترتیب ۰.۵۱۲۸ و ۰.۴۶۳۶ بود که در دسته متوسط قرار می‌گیرد. نتایج آزمون t مستقل مقدار معناداری ۰.۴۲۵ > ۰.۰۵ را نشان داد که بیانگر عدم تفاوت معنادار میان دو مدل است. بنابراین، هر دو مدل Time Token و Take and Give به‌طور یکسان در بهبود مهارت‌های تفکر انتقادی دانش‌آموزان مؤثر هستند.
