tabayyun

The development of artificial intelligence in education opens up opportunities to support learning while also raising ethical issues related to academic integrity and students’ digital responsibility. This article aims to analyze the role of character education as a foundation for guiding the use of artificial intelligence in relation to these two aspects. The study employs a literature review using a descriptive-qualitative approach. The findings indicate that the values of ṣidq and amanah provide a conceptual foundation for transparency in AI use, recognition of intellectual contributions, adherence to assignment guidelines, and accountability for learning processes and outcomes. Meanwhile, the values of tabayyun, respect for others, and a focus on the common good underpin digital responsibility in the form of information verification, privacy protection, respect for intellectual property, and consideration of the social impacts of AI use. Strengthening these two aspects requires educators to lead by example, clear institutional guidelines, family support, and reflective learning grounded in ethical dilemmas. This article concludes that the integration of character education and AI literacy should be directed toward developing students who are proficient in using technology while also being able to make decisions honestly and responsibly. The resulting conceptual framework still requires empirical testing according to educational levels and contexts.

Digital transformation has increased children's access to information and learning while exposing them to misinformation, privacy violations, inappropriate content, and cyberbullying. These challenges underscore the need for digital literacy education integrating technological competencies with Islamic ethical values. This community engagement program aims to strengthen students' digital literacy and online safety awareness through the Gerakan Anak Cerdas Digital (Smart Digital Children Movement) at SDN 02 Padangjaya. Employing a participatory educational approach, the program delivers a 60-minute training session integrating digital safety principles with Islamic values, including tabayyun (information verification), amanah (trustworthiness), adab (ethical communication), and ukhuwah (solidarity). Learning activities comprise interactive instruction, contextual discussions, question-and-answer sessions, and educational quizzes. Evaluation involves comprehension assessments and observations of student participation. The program is expected to enhance students' understanding of digital risks, responsible internet use, personal data protection, and ethical online interactions. Conceptually, this initiative introduces an integrative framework connecting digital literacy with Islamic character education in primary schools. Practically, it offers a contextual model for promoting safe and responsible digital behavior through collaborative engagement among schools, families, and communities, contributing to the development of ethically grounded digital citizenship among young learners.

تحول دیجیتال، دسترسی کودکان به اطلاعات و یادگیری را افزایش داده است، در حالی که آن‌ها را در معرض اطلاعات نادرست، نقض حریم خصوصی، محتوای نامناسب و زورگویی سایبری قرار می‌دهد. این چالش‌ها، ضرورت آموزش سواد دیجیتال را که شایستگی‌های فناورانه را با ارزش‌های اخلاقی اسلامی تلفیق می‌کند، برجسته می‌سازد. این برنامه مشارکتی با هدف تقویت سواد دیجیتال و آگاهی از ایمنی آنلاین دانش‌آموزان از طریق جنبش «کودکان هوشمند دیجیتال» (Gerakan Anak Cerdas Digital) در دبستان SDN 02 Padangjaya اجرا می‌شود. با بهره‌گیری از رویکرد آموزشی مشارکتی، این برنامه یک جلسه آموزشی ۶۰ دقیقه‌ای را ارائه می‌دهد که اصول ایمنی دیجیتال را با ارزش‌های اسلامی از جمله «تبیین» (راستی‌آزمایی اطلاعات)، «امانت‌داری»، «ادب» (ارتباط اخلاقی) و «اخوت» (همبستگی) ادغام می‌کند. فعالیت‌های یادگیری شامل آموزش تعاملی، بحث‌های زمینه‌ای، جلسات پرسش و پاسخ و آزمون‌های آموزشی است. ارزیابی از طریق سنجش میزان درک و مشاهده مشارکت دانش‌آموزان انجام می‌شود. انتظار می‌رود این برنامه موجب ارتقای درک دانش‌آموزان از خطرات دیجیتال، استفاده مسئولانه از اینترنت، حفاظت از داده‌های شخصی و تعاملات اخلاقی آنلاین شود. از منظر مفهومی، این ابتکار یک چارچوب تلفیقی را معرفی می‌کند که سواد دیجیتال را با تربیت شخصیتی اسلامی در مدارس ابتدایی پیوند می‌دهد. از منظر عملی، این برنامه یک الگوی زمینه‌محور برای ترویج رفتار دیجیتال ایمن و مسئولانه از طریق مشارکت مدارس، خانواده‌ها و جوامع ارائه می‌دهد و به توسعه شهروندی دیجیتال مبتنی بر اخلاق در میان یادگیرندگان جوان کمک می‌کند.

The rapid development of digital technology has significantly affected the character formation of students, as the unfiltered flow of information risks eroding the moral values of the younger generation, while Indonesia's high internet penetration rate has not been matched by adequate digital empowerment readiness. This study aims to analyze and map the concept of digital literacy from an Islamic education perspective and its relevance to character formation of students in the digital era. The research employs a descriptive qualitative approach with a library research design, drawing on nationally and internationally indexed journal articles and relevant institutional reports as data sources, analyzed through content analysis and source triangulation. The findings reveal that digital literacy from an Islamic education perspective is multidimensional, encompassing technical-cognitive, ethical-spiritual, and institutional-pedagogical dimensions, in which Islamic values such as honesty, trustworthiness (amanah), and verification of information (tabayyun) serve as a relevant foundation for strengthening digital media ethics. Islamic Religious Education holds a strategic role as a value counterbalance amid extensive digital content exposure, although a gap remains between the ideal values pursued and the readiness of their implementation in practice. This study recommends developing digital literacy teaching materials that explicitly integrate Islamic values and strengthening educators' capacity to respond to the contemporary digital landscape, while also opening avenues for further empirical research to measure the effectiveness of such integrative models.

رشد سریع فناوری دیجیتال تأثیر قابل توجهی بر شکل‌گیری شخصیت دانش‌آموزان داشته است؛ چرا که جریان بی‌فیلتر اطلاعات، خطر فرسایش ارزش‌های اخلاقی نسل جوان را به همراه دارد، در حالی که نرخ بالای نفوذ اینترنت در اندونزی با آمادگی کافی برای توانمندسازی دیجیتال همراه نبوده است. هدف این پژوهش تحلیل و ترسیم مفهوم سواد دیجیتال از منظر آموزش اسلامی و ارتباط آن با شکل‌گیری شخصیت دانش‌آموزان در عصر دیجیتال است. این پژوهش با رویکرد کیفی توصیفی و با طرح پژوهش کتابخانه‌ای انجام شده است و از مقالات مجلات نمایه‌شده ملی و بین‌المللی و گزارش‌های نهادی مرتبط به عنوان منابع داده بهره گرفته و داده‌ها از طریق تحلیل محتوا و مثلث‌سازی منابع تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که سواد دیجیتال از منظر آموزش اسلامی چندبعدی است و ابعاد فنی-شناختی، اخلاقی-معنوی و نهادی-تربیتی را دربرمی‌گیرد، به طوری که ارزش‌های اسلامی همچون صداقت، امانت‌داری (امانه) و راستی‌آزمایی اطلاعات (تبیین) به عنوان بنیانی مرتبط برای تقویت اخلاق رسانه‌های دیجیتال عمل می‌کنند. آموزش دینی اسلامی نقش راهبردی به عنوان موازنه ارزشی در مواجهه با حجم گسترده محتوای دیجیتال ایفا می‌کند، هرچند همچنان فاصله‌ای میان ارزش‌های ایده‌آل مورد نظر و آمادگی برای اجرای عملی آن‌ها وجود دارد. این پژوهش توصیه می‌کند که مواد آموزشی سواد دیجیتال با ادغام صریح ارزش‌های اسلامی توسعه یابد و ظرفیت معلمان برای پاسخگویی به چشم‌انداز معاصر دیجیتال تقویت شود و همچنین زمینه‌ای برای پژوهش‌های تجربی بیشتر به منظور سنجش اثربخشی چنین الگوهای تلفیقی فراهم گردد.

The rapid expansion of social media has transformed the production, distribution, and consumption of religious knowledge, while algorithmic systems increasingly shape religious perceptions and authority. This study examines the relationship between algorithmic logic, digital religiosity, and adab in Islamic education, particularly regarding the transformation of religious authority and communication ethics. A qualitative approach was employed through library research and thematic analysis of scholarly literature published between 2020 and 2026. The findings indicate that algorithms function not merely as technical mechanisms for information distribution but also as actors shaping religious knowledge, authority, and digital religious practices. The dominance of engagement, emotional responsiveness, and content visibility contributes to the emergence of pseudo-religious authority and weakens sanad, tadarruj, tabayyun, contemplation, and other traditions of learning adab. Nevertheless, algorithmic virality also provides opportunities for creative, adaptive, and inclusive Islamic education and preaching. This study proposes digital religious adab as a conceptual framework integrating Islamic ethical values with algorithmic literacy. The framework emphasizes critical understanding of algorithms, information verification, scholarly discernment, and moral integrity as essential dimensions of religious competence in the digital era. The study contributes to Islamic education scholarship by integrating algorithmic logic, adab, and religious authority into a unified conceptual framework.

گسترش سریع رسانه‌های اجتماعی، تولید، توزیع و مصرف دانش دینی را دگرگون ساخته است و در عین حال، نظام‌های الگوریتمی به طور فزاینده‌ای در شکل‌دهی به ادراکات و مرجعیت دینی نقش دارند. این پژوهش به بررسی رابطه منطق الگوریتمی، دینداری دیجیتال و ادب در آموزش اسلامی می‌پردازد، به ویژه در زمینه تحول مرجعیت دینی و اخلاق ارتباطی. رویکرد کیفی از طریق پژوهش کتابخانه‌ای و تحلیل تماتیک متون علمی منتشرشده بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۶ به کار گرفته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که الگوریتم‌ها صرفاً به عنوان سازوکارهای فنی برای توزیع اطلاعات عمل نمی‌کنند، بلکه به عنوان کنشگرانی در شکل‌دهی دانش دینی، مرجعیت و مناسک دینی دیجیتال ایفای نقش می‌کنند. غلبه معیارهایی چون تعامل، واکنش‌پذیری هیجانی و دیده‌شدن محتوا، به ظهور مرجعیت شبه‌دینی انجامیده و سنت‌هایی چون سند، تدرج، تبیین، تأمل و دیگر شیوه‌های یادگیری ادب را تضعیف می‌کند. با این حال، ویروسی‌شدن الگوریتمی فرصت‌هایی برای آموزش و تبلیغ اسلامی خلاقانه، سازگار و فراگیر فراهم می‌آورد. این پژوهش، ادب دینی دیجیتال را به عنوان چارچوب مفهومی‌ای پیشنهاد می‌کند که ارزش‌های اخلاقی اسلامی را با سواد الگوریتمی تلفیق می‌نماید. این چارچوب، فهم انتقادی الگوریتم‌ها، راستی‌آزمایی اطلاعات، تشخیص علمی و سلامت اخلاقی را به عنوان ابعاد اساسی شایستگی دینی در عصر دیجیتال برجسته می‌سازد. این مطالعه با ادغام منطق الگوریتمی، ادب و مرجعیت دینی در یک چارچوب مفهومی واحد، به ادبیات آموزش اسلامی کمک می‌کند.