تعبیر و تفسیر

Contextual Qur’anic interpretation faces the challenge of relating the historical meaning of a text to contemporary ethical issues without disregarding its original significance. This challenge is evident in the interpretation of taṭfīf in Q.S. Al-Muṭaffifīn [83]: 1–6, which historically concerns fraudulent measurement and weighing but also presents an ethical pattern involving the fulfillment of entitlements in exchange relationships. Previous studies have examined taṭfīf in relation to commercial ethics and contextual interpretation, yet the analytical relationship between its specific meaning and contemporary ethical application requires further clarification. This study develops an interpretive framework integrating textual context, historical context, and audience-oriented interpretation. It employs qualitative library research and contextual textual analysis of the relevant Qur’anic verses, classical exegetical works, and literature on linguistics and hermeneutics. The analysis examines the passage’s internal structure, its historical context, the audience’s role in constructing understanding, and the conditions for contemporary ethical application. The findings indicate that the contrast between yastawfūn and yukhsirūn represents an asymmetry in the fulfillment of entitlements, while historical contextualization confirms that the primary meaning of taṭfīf remains associated with deficient measurement and weighing. Building on this distinction, the study proposes asymmetrical entitlement as an analytical concept describing a situation in which one party demands full fulfillment of its own entitlement while diminishing another party’s legitimate due. Its application is governed by four criteria: legitimate entitlement, a reciprocal relationship, unequal standards, and an advantage obtained by reducing another party’s due. This study offers a framework for extending the ethical relevance of Qur’anic discourse through contextual interpretation while distinguishing contemporary ethical analogy from the original lexical meaning of taṭfīf.

تفسیر قرآنی مبتنی بر زمینه با چالش ارتباط دادن معنای تاریخی متن با مسائل اخلاقی معاصر بدون نادیده گرفتن اهمیت اصلی آن مواجه است. این چالش در تفسیر تطفیف در سوره مطففین [۸۳]: ۱–۶ آشکار است؛ آیاتی که به طور تاریخی به تقلب در سنجش و وزن اشاره دارند، اما همچنین الگویی اخلاقی در خصوص ایفای حقوق در روابط مبادله‌ای ارائه می‌دهند. پژوهش‌های پیشین تطفیف را در ارتباط با اخلاق تجاری و تفسیر زمینه‌ای بررسی کرده‌اند، اما رابطه تحلیلی میان معنای خاص آن و کاربرد اخلاقی معاصر نیازمند تبیین بیشتری است. این مطالعه چارچوب تفسیری‌ای را توسعه می‌دهد که زمینه متنی، زمینه تاریخی و تفسیر مخاطب‌محور را ادغام می‌کند. پژوهش حاضر با استفاده از روش کتابخانه‌ای کیفی و تحلیل متنی زمینه‌ای آیات مربوطه قرآن، آثار تفسیری کلاسیک و ادبیات زبان‌شناسی و هرمنوتیک انجام شده است. تحلیل، ساختار درونی این بخش، زمینه تاریخی آن، نقش مخاطب در ساخت فهم و شرایط کاربرد اخلاقی معاصر را بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که تقابل میان «یستوفون» و «یخسرون» بیانگر عدم تقارن در ایفای حقوق است، در حالی که زمینه تاریخی تأیید می‌کند که معنای اولیه تطفیف همچنان به کم‌فروشی در سنجش و وزن مربوط است. بر اساس این تمایز، مطالعه حاضر «حق نامتقارن» را به عنوان مفهومی تحلیلی پیشنهاد می‌دهد که وضعیتی را توصیف می‌کند که در آن یک طرف خواهان ایفای کامل حق خود است، در حالی که حق مشروع طرف مقابل را کاهش می‌دهد. کاربرد این مفهوم تابع چهار معیار است: حق مشروع، رابطه متقابل، استانداردهای نابرابر و کسب منفعت از طریق کاهش حق طرف مقابل. این مطالعه چارچوبی برای گسترش ارتباط اخلاقی گفتمان قرآنی از طریق تفسیر زمینه‌ای ارائه می‌دهد و در عین حال تمایز میان قیاس اخلاقی معاصر و معنای واژگانی اصلی تطفیف را حفظ می‌کند.

Purpose: This article examines the concept of naskh (abrogation) in Qur'anic interpretation through a comparative analysis of Tafsīr Jalālayn and Tafsīr Marāḥ Labīd, focusing on the interpretive tension between the so-called "peace verses" and "sword verses." It challenges the assumption that naskh necessarily establishes the theological dominance of militant verses. Design/methodology/approach: The study employs a qualitative library-based method with a historical-epistemological approach. It comparatively analyzes the exegetical treatments of naskh, jihad, and the relationship between peace-oriented and militant verses in both tafsīr works, while situating their interpretations within their respective socio-historical contexts. Findings: The findings demonstrate that Tafsīr Jalālayn tends to employ a textual-literal framework that accommodates the abrogation of certain peace-oriented verses by militant verses. In contrast, Nawawi's Marāḥ Labīd exhibits greater contextual and interpretive flexibility by reframing the meaning and scope of jihad and limiting the application of naskh. This divergence reflects a broader epistemological movement from rigid textualism toward a more contextual and humanistic approach to Qur'anic interpretation. Originality/value: The article proposes reconceptualizing naskh not primarily as textual annulment, but as a process of contextual reorientation that preserves the Qur'an's broader ethical universality. This approach offers a nuanced framework for understanding the relationship between revelation, historical context, and violence, while contributing to contemporary efforts to develop more moderate and context-sensitive approaches to Qur'anic interpretation.

هدف: این مقاله به بررسی مفهوم نسخ در تفسیر قرآن از طریق تحلیل تطبیقی تفسیر جلالین و تفسیر مرا‌ح لبید می‌پردازد و بر تنش تفسیری میان آنچه به عنوان «آیات صلح» و «آیات شمشیر» شناخته می‌شود، تمرکز دارد. این پژوهش این فرض را به چالش می‌کشد که نسخ لزوماً برتری الهیاتی آیات جنگ‌طلبانه را تثبیت می‌کند. روش/رویکرد پژوهش: این مطالعه با بهره‌گیری از روش کیفی مبتنی بر کتابخانه و رویکرد تاریخی-معرفت‌شناختی انجام شده است. تحلیل تطبیقیِ رویکردهای تفسیری نسبت به نسخ، جهاد و رابطه میان آیات صلح‌محور و جنگ‌محور در هر دو اثر تفسیری صورت گرفته و تفسیرهای آن‌ها در بسترهای اجتماعی-تاریخی مربوطه قرار داده شده است. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که تفسیر جلالین عمدتاً از چارچوبی متنی-لفظی بهره می‌گیرد که نسخ برخی آیات صلح‌محور توسط آیات جنگ‌محور را می‌پذیرد. در مقابل، مرا‌ح لبید نووی انعطاف‌پذیری تفسیری و زمینه‌ای بیشتری نشان می‌دهد و با بازتعریف معنا و دامنه جهاد، کاربرد نسخ را محدود می‌کند. این تفاوت، بازتاب‌دهنده حرکت معرفت‌شناختی گسترده‌تری از متن‌گرایی سخت به سوی رویکردی زمینه‌مند و انسان‌محور در تفسیر قرآن است. اصالت/ارزش: این مقاله پیشنهاد می‌کند که نسخ نه صرفاً به عنوان ابطال متنی، بلکه به منزله فرایند بازجهت‌دهی زمینه‌ای تلقی شود که جهان‌شمولی اخلاقی گسترده‌تر قرآن را حفظ می‌کند. این رویکرد چارچوبی دقیق برای فهم رابطه میان وحی، زمینه تاریخی و خشونت ارائه می‌دهد و به تلاش‌های معاصر برای توسعه رویکردهای معتدل‌تر و زمینه‌مندتر در تفسیر قرآن کمک می‌کند.

This study examines the intellectual contribution of Sheikh Ghazi Muhammad Hashim, a prominent Muslim scholar from Myanmar, through his Qur’anic commentary Tiby?n al-Qur’?n. It focuses on the sources and methodological features that shaped the interpretation presented in this work. Although Qur’anic exegesis in Southeast Asia has received increasing scholarly attention, the exegetical heritage of Myanmar Muslims remains comparatively underexplored, particularly regarding Burmese-language tafsir and its engagement with Arabic, Urdu, Islamic, Christian, Buddhist and English sources. This study employs a qualitative library research design using documentary and descriptive-analytical methods. The primary source is Tiby?n al-Qur’?n, complemented by the author’s other writings and relevant historical and scholarly sources. The analysis shows that Hashim’s tafsir draws extensively on classical Arabic commentaries, Urdu tafsir, Qur’anic sciences, hadith collections, prophetic biography, Islamic jurisprudence, theology, Arabic lexicography, Burmese sources, Christian writings, Buddhist literature and English-language materials. This diversity reflects an exegetical approach that combines established Islamic scholarship with Myanmar's intellectual and religious environment. The study argues that Tiby?n al-Qur’?n should be understood not merely as a translation or reproduction of earlier tafsir, but as an important example of localised Qur’anic interpretation that mediated between the classical Islamic scholarly tradition and Myanmar's religiously plural context. The study contributes to the growing scholarship on Southeast Asian tafsir by highlighting the methodological significance of Burmese Muslim intellectual production and showing how a local exegete used diverse sources to make Qur’anic knowledge accessible to his community.

این پژوهش به بررسی سهم فکری شیخ غازی محمد هاشم، یکی از علمای برجسته مسلمان میانمار، از طریق تفسیر قرآنی او با عنوان تبیان القرآن می‌پردازد. تمرکز این مطالعه بر منابع و ویژگی‌های روش‌شناختی است که تفسیر ارائه‌شده در این اثر را شکل داده‌اند. اگرچه تفسیر قرآن در جنوب شرق آسیا مورد توجه فزاینده پژوهشگران قرار گرفته است، اما میراث تفسیری مسلمانان میانمار نسبتاً کمتر مورد بررسی قرار گرفته است، به‌ویژه در خصوص تفسیر به زبان برمه‌ای و تعامل آن با منابع عربی، اردو، اسلامی، مسیحی، بودایی و انگلیسی. این پژوهش با بهره‌گیری از طرح پژوهش کتابخانه‌ای کیفی و روش‌های اسنادی و توصیفی-تحلیلی انجام شده است. منبع اصلی، تبیان القرآن، به همراه سایر آثار نویسنده و منابع تاریخی و علمی مرتبط مورد استفاده قرار گرفته‌اند. تحلیل‌ها نشان می‌دهد که تفسیر هاشم به طور گسترده‌ای از تفاسیر کلاسیک عربی، تفاسیر اردو، علوم قرآنی، مجموعه‌های حدیث، سیره نبوی، فقه اسلامی، کلام، لغت‌نامه‌های عربی، منابع برمه‌ای، آثار مسیحی، متون بودایی و منابع انگلیسی‌زبان بهره برده است. این تنوع، رویکرد تفسیری را نشان می‌دهد که دانش اسلامی تثبیت‌شده را با محیط فکری و دینی میانمار ترکیب می‌کند. این پژوهش استدلال می‌کند که تبیان القرآن نباید صرفاً به عنوان ترجمه یا بازتولید تفاسیر پیشین تلقی شود، بلکه به عنوان نمونه‌ای مهم از تفسیر بومی‌شده قرآن که میان سنت علمی کلاسیک اسلامی و زمینه دینی متکثر میانمار واسطه‌گری می‌کند، باید در نظر گرفته شود. این مطالعه با برجسته‌کردن اهمیت روش‌شناختی تولید فکری مسلمانان برمه و نشان‌دادن چگونگی بهره‌گیری یک مفسر محلی از منابع متنوع برای دسترس‌پذیر ساختن دانش قرآنی برای جامعه خود، به ادبیات رو‌به‌رشد تفسیر در جنوب شرق آسیا کمک می‌کند.

This study examines the methodological relationship between Qur’anic tadabbur and contemporary tafsir and clarifies their epistemological boundaries and contributions to understanding revelation. It employs qualitative library research. Primary sources include the Qur’an, Qawā‘id al-Tadabbur al-Amtsal li Kitābillāh, and works on tafsir methodology, while secondary sources comprise scholarly articles on tadabbur, maqāṣid al-Qur’an, Qur’anic pedagogy, and contemporary interpretation. The literature was classified into normative, conceptual-theoretical, and contemporary scholarly sources and analyzed through comparative content analysis across purpose, object, epistemic basis, analytical instruments, procedures, validity criteria, and expected outcomes. The findings indicate that tafsir provides the scholarly foundation for establishing the meaning of Qur’anic verses, whereas tadabbur develops that meaning through reflection, internalization, and contextual application. The two should not be treated as a binary opposition because tafsir may incorporate reflective dimensions, while tadabbur continues to require methodological control from tafsir. This study proposes a five-stage conceptual model: reading the verse, establishing its meaning through tafsir, reflecting on its message, internalizing its values, and applying them contextually. Its novelty lies in formulating a methodological sequence that connects interpretation with the actualization of Qur’anic values without equating tadabbur with tafsir. As a conceptual study, the proposed model requires empirical examination among readers, educators, or interpretive communities

این پژوهش به بررسی رابطهٔ روش‌شناختی میان تدبر قرآنی و تفسیر معاصر می‌پردازد و مرزهای معرفت‌شناختی و نقش آن‌ها را در فهم وحی روشن می‌کند. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای است. منابع اصلی شامل قرآن، قواعد التدبر الأمثل لکتاب‌الله و آثار مرتبط با روش‌شناسی تفسیر بوده و منابع ثانویه شامل مقالات علمی دربارهٔ تدبر، مقاصد قرآن، تعلیم و تربیت قرآنی و تفسیر معاصر می‌باشد. منابع گردآوری‌شده به سه دستهٔ هنجاری، مفهومی-نظری و پژوهش‌های معاصر تقسیم و از طریق تحلیل محتوای مقایسه‌ای بر اساس هدف، موضوع، مبنای معرفتی، ابزار تحلیلی، مراحل اجرایی، ملاک‌های روایی و پیامدهای مورد انتظار تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که تفسیر، مبنای علمی برای تعیین معنای آیات قرآن را فراهم می‌کند، در حالی که تدبر این معنا را از طریق بازاندیشی، درونی‌سازی و کاربرد بومی توسعه می‌دهد. این دو نباید به عنوان دوگانگی متقابل تلقی شوند، چرا که تفسیر می‌تواند ابعاد تأملی را دربرگیرد و تدبر همچنان نیازمند کنترل روشی از سوی تفسیر است. این پژوهش یک مدل مفهومی پنج‌مرحله‌ای پیشنهاد می‌کند: قرائت آیه، تعیین معنای آن از طریق تفسیر، تأمل در پیام آن، درونی‌سازی ارزش‌ها و کاربرد بومی آن‌ها. نوآوری پژوهش در تدوین توالی روش‌شناختی است که تفسیر را به تحقق ارزش‌های قرآنی پیوند می‌دهد بدون آنکه تدبر را با تفسیر یکسان فرض کند. به عنوان یک مطالعهٔ مفهومی، مدل پیشنهادی نیازمند آزمون تجربی در میان خوانندگان، مربیان یا جوامع تفسیری است.

Contemporary interpretation is an approach to interpreting the Qur’an that aims to address modern issues contextually and in accordance with contemporary developments. In facing issues of modernity, such as technology, globalization, pluralism, gender equality, and socio-cultural changes, contemporary interpretation is required to integrate textual and contextual understanding without neglecting the fundamental values of Islamic teachings. This study employs a qualitative method through library research to analyze the main challenges of contemporary interpretation toward issues of modernity. The results show that the major challenges include differences in interpretive methods, the influence of Western thought, the development of digital media, and the emergence of diverse interpretations within society. Nevertheless, contemporary interpretation plays an important role in presenting an understanding of Islam that is adaptive, moderate, and relevant to the development of the modern era.

تفسیر معاصر رویکردی به تفسیر قرآن است که هدف آن پرداختن به مسائل روز به صورت زمینه‌مند و مطابق با تحولات معاصر می‌باشد. در مواجهه با مسائل مدرنیته، مانند فناوری، جهانی‌شدن، پلورالیسم، برابری جنسیتی و تغییرات اجتماعی‌فرهنگی، تفسیر معاصر ملزم است که درک متنی و زمینه‌ای را با یکدیگر تلفیق کند، بدون آن‌که ارزش‌های بنیادین آموزه‌های اسلامی را نادیده بگیرد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش کیفی و از طریق مطالعه کتابخانه‌ای، به تحلیل چالش‌های اصلی تفسیر معاصر در قبال مسائل مدرنیته می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهد که مهم‌ترین چالش‌ها شامل تفاوت در روش‌های تفسیری، تأثیر اندیشه غربی، توسعه رسانه‌های دیجیتال و ظهور تفسیرهای متنوع در جامعه است. با این حال، تفسیر معاصر نقش مهمی در ارائه فهمی از اسلام ایفا می‌کند که سازگار، میانه‌رو و متناسب با تحولات عصر مدرن است.

Afro-pessimism can be defined as a negative or “pessimistic” perspective on the future of Africa, rooted in the continent's history and current situation. The concept, used since the late 1980s, argues that Africa's challenges are unsolvable and that its future will resemble its past. Within this framework, the study will address the concept of Afro-pessimism with a holistic approach and seek to answer the questions, “What are the issues with the concept of Afro-pessimism? What criticisms can be made of this concept?”. This study first examines the emergence and content of the concept, and then demonstrates how it is used, particularly in the media and related studies. In conclusion, the study argues that there are two fundamental issues related to Afro-pessimism. Firstly, negative news about Africa in the media reinforces a pessimistic view of the continent; secondly, there is a tendency to generalize negative events in specific countries to “Africa” as a whole.

آفروـبدبینی را می‌توان به‌عنوان نگرشی منفی یا «بدبینانه» نسبت به آینده آفریقا تعریف کرد که ریشه در تاریخ و وضعیت کنونی این قاره دارد. این مفهوم که از اواخر دهه ۱۹۸۰ مورد استفاده قرار گرفته است، استدلال می‌کند که چالش‌های آفریقا غیرقابل حل هستند و آینده آن شبیه به گذشته‌اش خواهد بود. در چارچوب این رویکرد، این مطالعه با رویکردی کل‌نگر به بررسی مفهوم آفروـبدبینی می‌پردازد و در پی پاسخ به این پرسش‌هاست که «چه مسائلی در ارتباط با مفهوم آفروـبدبینی وجود دارد؟ چه انتقاداتی می‌توان به این مفهوم وارد کرد؟». این پژوهش ابتدا به بررسی ظهور و محتوای این مفهوم می‌پردازد و سپس نشان می‌دهد که این مفهوم چگونه، به‌ویژه در رسانه‌ها و مطالعات مرتبط، به کار می‌رود. در پایان، پژوهش استدلال می‌کند که دو مسئله اساسی در ارتباط با آفروـبدبینی وجود دارد: نخست، اخبار منفی درباره آفریقا در رسانه‌ها دیدگاهی بدبینانه نسبت به این قاره را تقویت می‌کند؛ دوم، گرایشی به تعمیم رویدادهای منفی در کشورهای خاص به «آفریقا» به‌طور کلی وجود دارد.

Generative artificial intelligence (GenAI), including large language models and large multimodal models, is increasingly used to support psychological assessment and digital mental health measurement. This review proposes a lifecycle framework for evaluating these uses without weakening psychometric standards. The framework covers construct definition; item, prompt, indicator, or signal generation; evaluation of content, response processes, usability, and data quality; piloting and calibration; validation; fairness and measurement invariance; scoring and interpretation; documentation; and post-deployment monitoring. We argue that digital traces from smartphones, chatbots, ecological momentary assessment, wearables, social media, clinical notes, and multimodal systems should not be treated as psychometric measures by default. They should remain raw data, candidate indicators, or algorithmic scores until their construct interpretation and intended use are theoretically specified, technically verified, empirically calibrated, and validated with human data. GenAI may help generate candidate items, refine wording, classify open-text responses, extract structured information, support multimodal integration, and assist scoring under explicit rules. These uses may improve efficiency and scale, but they do not establish validity, objectivity, fairness, or clinical meaning. We distinguish two complementary facets: GenAI for psychometrics, in which models support measurement development and scoring, and psychometrics for GenAI, in which psychometric methods evaluate model behavior when LLMs are part of measurement workflows. Key risks include construct drift, face validity without structural validity, compressed variability in synthetic respondents, algorithmic bias, lack of invariance, prompt sensitivity, model drift, automation bias, data-security and privacy failures, and loss of subjectivity and disagreement. Responsible use requires human oversight, transparent reporting, validation with human data, fairness evaluation, secure data governance, and continuous monitoring. GenAI should augment, not replace, psychometric science.

هوش مصنوعی مولد (GenAI)، شامل مدل‌های زبانی بزرگ و مدل‌های چندوجهی بزرگ، به طور فزاینده‌ای برای پشتیبانی از ارزیابی روان‌شناختی و سنجش سلامت روان دیجیتال مورد استفاده قرار می‌گیرد. این مرور، چارچوبی مبتنی بر چرخه عمر را برای ارزیابی این کاربردها بدون تضعیف استانداردهای روان‌سنجی پیشنهاد می‌کند. این چارچوب شامل تعریف سازه؛ تولید ماده، محرک، شاخص یا سیگنال؛ ارزیابی محتوا، فرآیندهای پاسخ‌دهی، قابلیت استفاده و کیفیت داده؛ اجرای آزمایشی و کالیبراسیون؛ روایی؛ انصاف و ناوریانس سنجش؛ نمره‌گذاری و تفسیر؛ مستندسازی؛ و پایش پس از استقرار است. ما استدلال می‌کنیم که ردپاهای دیجیتال از تلفن‌های هوشمند، چت‌بات‌ها، ارزیابی لحظه‌ای بوم‌شناختی، پوشیدنی‌ها، شبکه‌های اجتماعی، یادداشت‌های بالینی و سامانه‌های چندوجهی نباید به طور پیش‌فرض به عنوان مقیاس‌های روان‌سنجی تلقی شوند. آن‌ها باید تا زمانی که تفسیر سازه‌ای و کاربرد مورد نظرشان به طور نظری مشخص، به لحاظ فنی تأیید، به طور تجربی کالیبره و با داده انسانی روایی‌یابی نشده‌اند، به عنوان داده خام، شاخص‌های پیشنهادی یا نمرات الگوریتمی باقی بمانند. GenAI می‌تواند در تولید مواد پیشنهادی، اصلاح واژگان، طبقه‌بندی پاسخ‌های متنی باز، استخراج اطلاعات ساختاریافته، پشتیبانی از ادغام چندوجهی و کمک به نمره‌گذاری بر اساس قواعد صریح نقش‌آفرینی کند. این کاربردها ممکن است کارایی و مقیاس را بهبود بخشند، اما روایی، عینیت، انصاف یا معنای بالینی را تضمین نمی‌کنند. ما دو جنبه مکمل را متمایز می‌کنیم: GenAI برای روان‌سنجی، که در آن مدل‌ها از توسعه سنجش و نمره‌گذاری پشتیبانی می‌کنند، و روان‌سنجی برای GenAI، که در آن روش‌های روان‌سنجی رفتار مدل را زمانی که LLMها بخشی از جریان‌های کاری سنجش هستند، ارزیابی می‌کنند. مخاطرات کلیدی شامل رانش سازه، روایی صوری بدون روایی ساختاری، کاهش تنوع در پاسخ‌دهندگان مصنوعی، سوگیری الگوریتمی، فقدان ناوریانس، حساسیت به محرک، رانش مدل، سوگیری اتوماسیون، شکست‌های امنیت و حریم خصوصی داده و از دست رفتن ذهنیت و اختلاف نظر است. استفاده مسئولانه مستلزم نظارت انسانی، گزارش‌دهی شفاف، روایی‌یابی با داده انسانی، ارزیابی انصاف، حاکمیت امن داده و پایش مستمر است. GenAI باید مکمل علم روان‌سنجی باشد، نه جایگزین آن.

Despite national aspirations and international obligations to implement inclusive education, educational practices in Saudi Arabia continue to rely on special education and segregated settings for students with disability. While existing research has predominantly focused on school-level barriers, there remains a lack of studies investigating factors that perpetuate special education and segregation at the system level in the Saudi Arabian context. Accordingly, this qualitative study investigated why special education and segregation persist in Saudi Arabia, drawing on the perspectives of education officials. In-depth, semi-structured interviews were conducted with six education officials involved in policy development and implementation, and the data were thematically analysed. A critical perspective on inclusive education informed both the conceptualisation and interpretation of the analysis. Four key themes emerged: reliance on classification, lack of positive attitudes towards inclusive education, avoidance of structural reform, and systemic reproduction of special education and segregation. The study contributes to the literature by suggesting that segregation is reproduced through interconnected institutional mechanisms and system-level priorities that sustain special education and impede inclusive education reform. The findings also highlight how the perceptions and values of those in positions of responsibility may shape system-level decision-making and the maintenance of special and segregated education systems. Future research should therefore examine how decision-makers’ perceptions and values regarding inclusive education might be shifted.

با وجود آرمان‌های ملی و تعهدات بین‌المللی برای اجرای آموزش فراگیر، رویه‌های آموزشی در عربستان سعودی همچنان بر آموزش ویژه و محیط‌های جداسازی‌شده برای دانش‌آموزان دارای معلولیت تکیه دارند. در حالی که پژوهش‌های موجود عمدتاً بر موانع سطح مدرسه تمرکز داشته‌اند، همچنان کمبود مطالعاتی وجود دارد که به بررسی عواملی بپردازند که آموزش ویژه و جداسازی را در سطح نظام در بافت عربستان سعودی تداوم می‌بخشند. بر این اساس، این مطالعه کیفی به بررسی دلایل تداوم آموزش ویژه و جداسازی در عربستان سعودی از منظر مسئولان آموزشی پرداخت. مصاحبه‌های عمیق و نیمه‌ساختاریافته با شش نفر از مسئولان آموزشی که در توسعه و اجرای سیاست‌ها نقش داشتند، انجام شد و داده‌ها به شیوه تحلیل تماتیک بررسی گردید. رویکردی انتقادی نسبت به آموزش فراگیر، هم در مفهوم‌سازی و هم در تفسیر تحلیل، مدنظر قرار گرفت. چهار مضمون کلیدی استخراج شد: اتکا به طبقه‌بندی، فقدان نگرش مثبت نسبت به آموزش فراگیر، اجتناب از اصلاحات ساختاری و بازتولید نظام‌مند آموزش ویژه و جداسازی. این مطالعه با پیشنهاد اینکه جداسازی از طریق سازوکارهای نهادی به‌هم‌پیوسته و اولویت‌های سطح نظام که آموزش ویژه را حفظ و اصلاح آموزش فراگیر را مانع می‌شوند، بازتولید می‌شود، به ادبیات پژوهش می‌افزاید. یافته‌ها همچنین نشان می‌دهند که ادراکات و ارزش‌های افراد دارای مسئولیت می‌تواند تصمیم‌گیری‌های سطح نظام و تداوم نظام‌های آموزش ویژه و جداسازی‌شده را شکل دهد. بنابراین، پژوهش‌های آتی باید بررسی کنند که چگونه می‌توان ادراکات و ارزش‌های تصمیم‌گیرندگان درباره آموزش فراگیر را تغییر داد.

Examining sequences and series often leads students to rely on formulas, especially when assignments require algebraic modeling and generalization. This condition may hinder the advancement of critical thinking, especially in evaluation, inference, and reasoning. This study examined the extent to which a problem-solving e-module with algebraic challenges enhanced students' critical thinking and identified the elements that best facilitated critical thinking during the learning process. The study used a sequential explanatory mixed-methods design. The quantitative phase encompassed 89 senior high school students from three classes. Students completed a pretest, engaged with an e-module featuring guiding questions, scaffolding, feedback, and reflection, and then completed a posttest. The quantitative data were examined utilizing descriptive statistics, normalized gain, pretest-posttest comparisons, and effect size analysis. Data were gathered from students' e-module assignments, classroom observations, written reflections, and task-oriented interviews. The data were examined using theme coding and synthesized with the quantitative results. The results indicated an improvement in overall critical thinking and across all metrics; however, the improvements were inconsistent. Evaluation and interpretation improved more significantly than explanation. Feedback, directed inquiries, scaffolding, and reflection facilitated critical thinking; however, argument quality and algebraic reasoning varied among students.

بررسی دنباله‌ها و سری‌ها اغلب منجر به اتکای دانش‌آموزان به فرمول‌ها می‌شود، به‌ویژه زمانی که تکالیف نیازمند مدل‌سازی جبری و تعمیم هستند. این وضعیت ممکن است پیشرفت تفکر انتقادی، به‌ویژه در ارزیابی، استنتاج و استدلال را مختل کند. این پژوهش میزان ارتقای تفکر انتقادی دانش‌آموزان توسط یک ماژول الکترونیکی حل مسئله با چالش‌های جبری را بررسی کرد و عناصری را که بیشترین تسهیل را در تفکر انتقادی طی فرایند یادگیری داشتند، شناسایی نمود. این مطالعه از طرح آمیخته تبیینی متوالی بهره برد. مرحله‌ی کمی شامل ۸۹ دانش‌آموز دبیرستانی از سه کلاس بود. دانش‌آموزان یک پیش‌آزمون را تکمیل کردند، با ماژول الکترونیکی که شامل پرسش‌های راهنما، پشتیبانی، بازخورد و تأمل بود کار کردند و سپس پس‌آزمون را انجام دادند. داده‌های کمی با استفاده از آمار توصیفی، بهره‌ی نرمال‌شده، مقایسه‌ی پیش‌آزمون-پس‌آزمون و تحلیل اندازه‌ی اثر بررسی شد. داده‌ها از تکالیف دانش‌آموزان در ماژول الکترونیکی، مشاهدات کلاسی، تأملات مکتوب و مصاحبه‌های مبتنی بر وظیفه گردآوری شد. داده‌ها با استفاده از کدگذاری تماتیک تحلیل و با نتایج کمی تلفیق گردید. نتایج نشان داد که بهبود در تفکر انتقادی کلی و در تمامی شاخص‌ها مشاهده شد؛ با این حال، این بهبودها یکنواخت نبودند. ارزیابی و تفسیر نسبت به توضیح، بهبود بیشتری داشتند. بازخورد، پرسش‌های هدایت‌شده، پشتیبانی و تأمل به تسهیل تفکر انتقادی کمک کردند؛ با این حال، کیفیت استدلال و استدلال جبری در میان دانش‌آموزان متفاوت بود.

This study is motivated by the importance of transparency and accountability in Islamic financial management to ensure justice, honesty, trustworthiness, and the protection of the rights of parties involved in financial transactions. Although Islamic accounting studies have developed in areas such as financial reporting and institutional governance, the integration of Qur’anic values through the perspective of Nusantara Qur’anic exegesis remains an area that requires further development. This study aims to analyze Buya Hamka’s interpretation of Qur’an Surah Al-Baqarah [2]: 282–283 in Tafsir Al-Azhar concerning financial transparency and accountability and to identify its relevance to contemporary financial governance. This study employs a qualitative approach using library research. Data were collected through documentation of primary sources, namely the Qur’an and Tafsir Al-Azhar, as well as secondary sources consisting of relevant books and scholarly articles. The data were analyzed using the taḥlīlī (analytical) method of Qur’anic exegesis and content analysis, involving the identification, categorization, interpretation, and contextualization of the findings. The results indicate that Hamka’s interpretation incorporates the principles of transparency through transaction recording, clarity of rights and obligations, disclosure of information, and the appointment of an impartial record keeper. Meanwhile, accountability is reflected in witnessing, transaction verification, fulfillment of obligations, safeguarding trust, and the prohibition against concealing testimony. These findings affirm that transparency and accountability are not merely administrative requirements but also have moral and spiritual dimensions. Accordingly, these values can serve as an ethical foundation for strengthening Islamic financial governance that upholds justice, honesty, and responsibility.

This study investigated the level of teachers’ research writing skills to develop a capability training program targeted to enhance teachers’ writing skills. It specifically assessed teachers’ research writing skills in terms of formulation of research problem, data analysis and interpretation, research process, and recommendation and output. Utilizing a descriptive quantitative design of research, data were gathered from 219 teacher-respondents from three (3) public elementary schools in Taguig City. The findings of the study revealed that in terms of the demographic profile of the teacher-respondents, the majority of the teacher-respondents are Teacher I; have been in the service for 1-5 years; with units in Masters; and have attended trainings mostly relevant to writing a research title. In terms of assessment of teachers’ level of research writing skills, the teacher-respondents said that they are all capable in all indicators of research writing skills such as formulation of research problem, data analysis and interpretation, research process, and recommendation and output. In terms of challenges encountered in research writing, selecting the topic and making the title suitable for a specific research interest ranked first, while difficulty in determining the scale of a questionnaire ranked the 10th. Meanwhile, in terms of relationship between the profile of the respondents and their level of research writing skills, only teachers’ educational attainment is not significantly related to all of the four (4) components of teachers’ level of research writing skills. The study highlights the need for an intensive training on how to formulate research problems and find correlations and differences of research variables in the research problems; a separate training and learning session to capacitate teachers in crafting research instrument and the processes involved in making the research instrument reliable and valid; the need for the Division of Taguig City and Pateros to address the difficulty of the teachers in crafting research output by providing and sending teachers to trainings solely for crafting research output and its compositions; more trainings and seminars relevant to crafting research titles must be developed so that teachers will have knowledge on how to choose and craft research titles; the research capability training program prepared by the researcher may be tried and adapted by the Division of Taguig City and Pateros and the Department of Education (DepEd) in general to see its workability and effectiveness; and this study can be replicated and the future researchers may embark on a more comprehensive study utilizing more schools and respondents to negate or affirm the findings of the current study.

این پژوهش به بررسی سطح مهارت‌های نگارش پژوهشی معلمان به منظور توسعه یک برنامه آموزش توانمندسازی با هدف ارتقاء مهارت‌های نگارش معلمان پرداخت. به طور خاص، مهارت‌های نگارش پژوهشی معلمان در زمینه‌های تدوین مسئله پژوهش، تحلیل و تفسیر داده‌ها، فرایند پژوهش، و پیشنهادات و خروجی پژوهش مورد ارزیابی قرار گرفت. با بهره‌گیری از طرح پژوهش توصیفی-کمی، داده‌ها از ۲۱۹ معلم پاسخ‌دهنده از سه مدرسه ابتدایی دولتی در شهر تاگیگ گردآوری شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که از نظر ویژگی‌های جمعیت‌شناختی معلمان پاسخ‌دهنده، اکثریت آن‌ها در سطح Teacher I قرار دارند؛ سابقه خدمت ۱ تا ۵ سال دارند؛ دارای واحدهایی در مقطع کارشناسی ارشد هستند؛ و عمدتاً در دوره‌هایی شرکت کرده‌اند که مرتبط با نگارش عنوان پژوهش بوده است. در ارزیابی سطح مهارت‌های نگارش پژوهشی معلمان، پاسخ‌دهندگان اظهار داشتند که در تمامی شاخص‌های مهارت‌های نگارش پژوهشی از جمله تدوین مسئله پژوهش، تحلیل و تفسیر داده‌ها، فرایند پژوهش، و پیشنهادات و خروجی پژوهش توانمند هستند. از نظر چالش‌های مواجه شده در نگارش پژوهش، انتخاب موضوع و ساخت عنوان مناسب برای یک علاقه پژوهشی خاص در رتبه اول قرار گرفت، در حالی که دشواری در تعیین مقیاس پرسشنامه در رتبه دهم قرار داشت. همچنین، از نظر رابطه بین ویژگی‌های جمعیت‌شناختی پاسخ‌دهندگان و سطح مهارت‌های نگارش پژوهشی آن‌ها، تنها سطح تحصیلات معلمان با هیچ‌یک از چهار مؤلفه سطح مهارت‌های نگارش پژوهشی معلمان رابطه معناداری نداشت. این پژوهش بر نیاز به آموزش‌های فشرده در زمینه نحوه تدوین مسائل پژوهشی و یافتن همبستگی‌ها و تفاوت‌های متغیرهای پژوهشی در مسائل پژوهشی تأکید می‌کند؛ همچنین برگزاری جلسات آموزشی و یادگیری جداگانه برای توانمندسازی معلمان در ساخت ابزار پژوهش و فرایندهای مرتبط با اعتبار و پایایی ابزار پژوهش ضروری است؛ نیاز است اداره آموزش و پرورش شهر تاگیگ و پاتروس به دشواری معلمان در تدوین خروجی پژوهش با اعزام معلمان به دوره‌های آموزشی ویژه تدوین خروجی پژوهش و اجزای آن پاسخ دهد؛ دوره‌ها و سمینارهای بیشتری مرتبط با تدوین عناوین پژوهشی باید توسعه یابد تا معلمان دانش لازم برای انتخاب و تدوین عناوین پژوهشی را کسب کنند؛ برنامه آموزش توانمندسازی پژوهشی تهیه‌شده توسط پژوهشگر می‌تواند توسط اداره آموزش و پرورش شهر تاگیگ و پاتروس و وزارت آموزش و پرورش (DepEd) به طور آزمایشی اجرا و اقتباس شود تا قابلیت اجرا و اثربخشی آن سنجیده شود؛ و این پژوهش قابلیت تکرار دارد و پژوهشگران آینده می‌توانند با استفاده از مدارس و پاسخ‌دهندگان بیشتر، مطالعه‌ای جامع‌تر انجام دهند تا یافته‌های پژوهش حاضر را تأیید یا رد کنند.

The division of inheritance in Islam, especially the provision of a 2:1 ratio between men and women in the Qur'an. An-Nisā' verse 11 is still a debate in the context of contemporary society. The debate is increasingly relevant as the role of women in the family changes, including when women are also the breadwinners and even the main source of family income. This research aims to analyze women's inheritance rights in QS. An-Nisā' verses 11–12 through a contextual interpretation approach and examine its relevance to the changing economic role of women in the family. This research uses a qualitative method with a type of library research. Data was obtained through a study of relevant books of interpretation, books, scientific journals, and academic literature, then analyzed descriptive-analytically by comparing classical and contemporary interpretations. The results of the study show that the 2:1 inheritance division in classical interpretation is understood as a form of proportional justice related to the difference in economic responsibilities of men and women. Meanwhile, changes in social conditions show that women today can have a greater economic role, including as breadwinners. Fazlur Rahman's double movement perspective and Amina Wadud's thought provide space to understand the message of verse justice by considering the social context and normative purpose of the Qur'an. In this context, substantive justice does not have to be understood as the abolition of faraid provisions, but can be realized through deliberation and the mechanism of takharuj or al-sulh after the rights of each heir are known. Thus, the provisions of inheritance remain the normative basis, while the conditions, needs, contributions, and benefits of the heirs can be considered in reaching an agreement on the division of property in contemporary families

تقسیم ارث در اسلام، به‌ویژه تعیین نسبت ۲ به ۱ میان مردان و زنان در قرآن کریم، آیه ۱۱ سوره نساء، همچنان موضوع بحث در بستر جامعه معاصر است. این بحث با تغییر نقش زنان در خانواده، از جمله زمانی که زنان نیز نان‌آور و حتی منبع اصلی درآمد خانواده هستند، اهمیت بیشتری یافته است. هدف این پژوهش، تحلیل حقوق ارث زنان در آیات ۱۱–۱۲ سوره نساء از طریق رویکرد تفسیر زمینه‌ای و بررسی ارتباط آن با تغییر نقش اقتصادی زنان در خانواده است. این پژوهش با روش کیفی و از نوع مطالعات کتابخانه‌ای انجام شده است. داده‌ها از طریق مطالعه منابع تفسیری مرتبط، کتب، مجلات علمی و متون دانشگاهی گردآوری و به شیوه توصیفی-تحلیلی با مقایسه تفاسیر کلاسیک و معاصر تحلیل شده‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تقسیم ارث ۲ به ۱ در تفسیر کلاسیک به‌عنوان شکلی از عدالت تناسبی مرتبط با تفاوت مسئولیت‌های اقتصادی مردان و زنان درک شده است. در حالی‌که تغییر شرایط اجتماعی نشان می‌دهد که زنان امروزه می‌توانند نقش اقتصادی بیشتری، از جمله به‌عنوان نان‌آور، داشته باشند. دیدگاه حرکت مضاعف Fazlur Rahman و اندیشه Amina Wadud فضایی برای فهم پیام عدالت آیه با توجه به زمینه اجتماعی و هدف هنجاری قرآن فراهم می‌کند. در این زمینه، عدالت ماهوی لزوماً به معنای لغو احکام فرائض نیست، بلکه می‌تواند از طریق مشورت و سازوکار تخارج یا صلح پس از مشخص شدن حقوق هر وارث تحقق یابد. بنابراین، احکام ارث همچنان مبنای هنجاری باقی می‌ماند، در حالی‌که شرایط، نیازها، مشارکت‌ها و منافع وراث می‌تواند در رسیدن به توافق درباره تقسیم اموال در خانواده‌های معاصر مورد توجه قرار گیرد.

The digitization of the Qur’an has reconfigured how Qur’anic interpretation (tafsīr) is produced, mediated, and perceived, particularly as artificial intelligence (AI) enters a tradition grounded in sanad, the chain of scholarly transmission. This study aims to examine the development of AI in digital tafsir, compare algorithmic interpretation with classical tafsir methodology, and assess how algorithmic visibility relates to epistemic authority and the validity of interpretation. Using a descriptive-analytical-critical approach combined with comparative and critical (naqd) methods, this library research draws on scholarly literature on digital religion, AI, and tafsir, including a secondary comparative study of ChatGPT and classical tafsir. The analysis is framed by Islamic epistemology, namely sanad, uṣūl al-tafsīr, and maqāṣid al-sharī‘ah. The findings indicate that AI has evolved from digitization and curated repositories into generative systems that are effective for access, linguistic analysis, and the preservation of turāth. However, the generative model examined shows limitations regarding sanad, asbāb al-nuzūl, maqāṣid, and verifiable references, although this evidence is limited and cannot be generalized to all AI systems. Aspects that have undergone a shift is the visibility and perceived authority of interpretation, not demonstrably its epistemic legitimacy. These findings demonstrate that the shift is an epistemological tendency rather than an empirically proven displacement of scholars, and that integrating scholarly authority with digital innovation should follow four principles of a digital sanad: source traceability, scholarly accountability, methodological transparency, and the separation of visibility from legitimacy.

دیجیتالی‌شدن قرآن، نحوه تولید، واسطه‌گری و ادراک تفسیر قرآن (تفسیر) را به‌ویژه با ورود هوش مصنوعی (AI) به سنتی مبتنی بر سند، یعنی زنجیره انتقال علمی، بازپیکربندی کرده است. هدف این مطالعه بررسی توسعه هوش مصنوعی در تفسیر دیجیتال، مقایسه تفسیر الگوریتمی با روش‌شناسی تفسیر کلاسیک و ارزیابی ارتباط رویت‌پذیری الگوریتمی با اقتدار معرفتی و روایی تفسیر است. با بهره‌گیری از رویکرد توصیفی-تحلیلی-انتقادی همراه با روش‌های مقایسه‌ای و انتقادی (نقد)، این پژوهش کتابخانه‌ای از ادبیات علمی درباره دین دیجیتال، هوش مصنوعی و تفسیر بهره می‌گیرد و شامل مطالعه تطبیقی ثانویه میان ChatGPT و تفسیر کلاسیک است. تحلیل در چارچوب معرفت‌شناسی اسلامی، به‌ویژه سند، اصول تفسیر (اصول التفسیر) و مقاصد شریعت (مقاصد الشریعه) صورت گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هوش مصنوعی از دیجیتالی‌سازی و مخازن گزینش‌شده به سامانه‌های مولد تکامل یافته که برای دسترسی، تحلیل زبانی و حفظ تراث مؤثر هستند. با این حال، مدل مولد بررسی‌شده در زمینه سند، اسباب النزول، مقاصد و منابع قابل راستی‌آزمایی محدودیت‌هایی دارد، هرچند این شواهد محدود بوده و قابلیت تعمیم به همه سامانه‌های هوش مصنوعی را ندارد. جنبه‌هایی که دچار تحول شده‌اند، رویت‌پذیری و اقتدار ادراک‌شده تفسیر است، نه مشروعیت معرفتی آن به‌صورت اثبات‌شده. این یافته‌ها نشان می‌دهد که این تحول، گرایشی معرفتی است نه جابه‌جایی تجربی اثبات‌شده جایگاه علما، و اینکه ادغام اقتدار علمی با نوآوری دیجیتال باید بر اساس چهار اصل سند دیجیتال صورت گیرد: قابلیت ردیابی منبع، پاسخگویی علمی، شفافیت روش‌شناختی و تفکیک رویت‌پذیری از مشروعیت.

This study aims to analyze the dynamics of the theorization of the Quranic human rights discourse in the work of "Achmad Abubakar", "Indonesian Islamic studies academic", particularly regarding the theoretical basis, conceptual framework, and its relevance to the development of contemporary Islamic human rights studies. This study uses a qualitative method with a library research approach through a descriptive-critical analysis of the works of Achmad Abubakar and supporting literature related to human rights, interpretation, and maqasid al-syari’ah. The results of the study indicate that the theorization of Quranic human rights in Achmad Abubakar’s thoughts is built on three main foundations, namely maqasid al-syari’ah, humanistic interpretation, and the universal principles of humanity in the Quran. His conceptual framework emphasizes the principles of karimah al-insan, justice, freedom, and equality as the normative basis for human rights protection in Islam. This thinking demonstrates an integrative effort to reconcile the universality of modern human rights with Qur’anic values through a contextual and multidisciplinary approach. Furthermore, this study finds that Achmad Abubakar’s approach has made a significant contribution to expanding the socio-humanistic interpretation paradigm in Indonesia.

این پژوهش با هدف تحلیل پویایی‌های نظریه‌پردازی گفتمان حقوق بشر قرآنی در آثار «Achmad Abubakar»، «پژوهشگر مطالعات اسلامی اندونزیایی»، به‌ویژه در خصوص مبانی نظری، چارچوب مفهومی و ارتباط آن با توسعه مطالعات معاصر حقوق بشر اسلامی انجام شده‌است. این پژوهش با روش کیفی و رویکرد کتابخانه‌ای از طریق تحلیل توصیفی‌ـ‌انتقادی آثار Achmad Abubakar و منابع مرتبط با حقوق بشر، تفسیر و مقاصد الشریعه صورت گرفته‌است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نظریه‌پردازی حقوق بشر قرآنی در اندیشه Achmad Abubakar بر سه بنیاد اصلی یعنی مقاصد الشریعه، تفسیر انسان‌گرایانه و اصول عام انسانی در قرآن استوار است. چارچوب مفهومی وی بر اصول کرامت انسان، عدالت، آزادی و برابری به‌عنوان مبنای هنجاری حمایت از حقوق بشر در اسلام تأکید دارد. این اندیشه تلاشی تلفیقی برای آشتی‌بخشی میان جهان‌شمولی حقوق بشر مدرن و ارزش‌های قرآنی از طریق رویکردی زمینه‌مند و میان‌رشته‌ای را نشان می‌دهد. افزون بر این، این پژوهش نشان می‌دهد که رویکرد Achmad Abubakar سهم قابل توجهی در گسترش پارادایم تفسیر اجتماعی‌ـ‌انسان‌گرایانه در اندونزی داشته‌است.

This study examines human–AI collaboration in Qur’anic interpretation by reconsidering the epistemological role of the mufassir within the emerging ecosystem of algorithmic religious knowledge. The development of generative artificial intelligence, particularly large language models (LLMs), has transformed how Qur’anic knowledge is accessed, produced, and disseminated. Although AI demonstrates significant capabilities in generating coherent interpretations, synthesizing information, and retrieving textual references, its outputs raise critical questions concerning interpretive authority, methodological validity, source reliability, and epistemic accountability. This study employs a qualitative approach with an analytical-comparative design to investigate the relationship between AI-generated interpretations and established classical and contemporary Qur’anic exegesis. Data are analyzed through three interconnected stages: AI interpretation generation, human critical evaluation, and exegetical validation. The study argues that AI should not be positioned as a replacement for the mufassir, but rather as a computational instrument that facilitates textual exploration, source retrieval, and interpretive synthesis. Accordingly, this research proposes the concept of Human-Centered Algorithmic Tafsir, which repositions the mufassir as an epistemic validator, contextualizer, curator, and ethical supervisor. This framework emphasizes that technological efficiency cannot independently establish interpretive legitimacy, as Qur’anic interpretation requires methodological competence, contextual awareness, and human responsibility.

این پژوهش به بررسی همکاری انسان و هوش مصنوعی در تفسیر قرآن با بازنگری نقش معرفت‌شناختی مفسر در اکوسیستم نوظهور دانش دینی الگوریتمی می‌پردازد. توسعه هوش مصنوعی مولد، به‌ویژه مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs)، شیوه‌های دسترسی، تولید و انتشار دانش قرآنی را دگرگون کرده است. اگرچه هوش مصنوعی توانمندی‌های قابل توجهی در تولید تفسیرهای منسجم، تلفیق اطلاعات و بازیابی منابع متنی از خود نشان می‌دهد، اما خروجی‌های آن پرسش‌های مهمی درباره مرجعیت تفسیری، روایی روشی، پایایی منابع و مسئولیت معرفتی ایجاد می‌کند. این پژوهش با رویکرد کیفی و طراحی تحلیلی-مقایسه‌ای، به بررسی رابطه میان تفسیرهای تولیدشده توسط هوش مصنوعی و تفسیرهای کلاسیک و معاصر قرآن می‌پردازد. داده‌ها در سه مرحله به‌هم‌پیوسته تحلیل می‌شوند: تولید تفسیر توسط هوش مصنوعی، ارزیابی انتقادی انسانی و اعتبارسنجی تفسیری. پژوهش استدلال می‌کند که هوش مصنوعی نباید جایگزین مفسر تلقی شود، بلکه باید به‌عنوان ابزاری محاسباتی برای تسهیل کاوش متنی، بازیابی منابع و تلفیق تفسیری مورد استفاده قرار گیرد. بر این اساس، این پژوهش مفهوم «تفسیر الگوریتمی انسان‌محور» را پیشنهاد می‌کند که در آن مفسر به‌عنوان اعتبارسنج معرفتی، زمینه‌ساز، گزینشگر و ناظر اخلاقی بازتعریف می‌شود. این چارچوب تأکید می‌کند که کارآمدی فناورانه به‌تنهایی نمی‌تواند مشروعیت تفسیری را تثبیت کند، چراکه تفسیر قرآن مستلزم شایستگی روشی، آگاهی زمینه‌ای و مسئولیت انسانی است.

Fi sabilillah is one of the eight asnaf entitled to receive zakat under Qur'an Surah At-Taubah verse 60, but its scope remains debated between classical and contemporary scholars. This study aims to analyze the interpretation of fi sabilillah by religious scholars in determining zakat fitrah recipients and the factors underlying changes in its distribution pattern in Desa Sipaho, Kecamatan Halongonan, Kabupaten Padang Lawas Utara. This empirical legal research employs a descriptive qualitative approach with a case study strategy. Primary data were obtained through interviews with eight informants consisting of five religious scholars, two zakat administrators, and one fi sabilillah recipient, while secondary data were obtained from relevant Islamic legal literature and previous studies. The findings indicate that the meaning of fi sabilillah has shifted from a status-based approach focusing on Islamic boarding school students toward a functional approach emphasizing religious activities, educational capacity, and community contributions. This shift was influenced by changing educational needs, the expansion of educational access, and considerations of community benefit (maslahah). The category was extended to public-school students in 2021 and Islamic higher-education students in 2023. The 2024 findings show that this broader interpretation continued to be applied in zakat distribution based on beneficiaries' educational and community-oriented activities. This interpretation is closer to Yusuf al-Qardhawi's contemporary view than the restrictive classical interpretation. The study concludes that the practice reflects contextualization of Islamic law, but requires objective and consistent criteria to maintain compliance with Islamic legal principles.

فی سبیل‌الله یکی از هشت اصناف مستحق دریافت زکات بر اساس آیه ۶۰ سوره توبه است، اما دامنه معنایی آن همچنان میان علمای کلاسیک و معاصر مورد بحث است. هدف این پژوهش، تحلیل تفسیر فی سبیل‌الله توسط علمای دینی در تعیین دریافت‌کنندگان زکات فطره و عوامل مؤثر بر تغییر الگوی توزیع آن در روستای سیپاهو، بخش هالونگان، شهرستان پادانگ لاواس اوتارا می‌باشد. این پژوهش حقوقی تجربی با رویکرد کیفی توصیفی و راهبرد مطالعه موردی انجام شده است. داده‌های اولیه از طریق مصاحبه با هشت مطلع شامل پنج عالم دینی، دو مدیر زکات و یک دریافت‌کننده فی سبیل‌الله گردآوری شد و داده‌های ثانویه از منابع فقهی اسلامی مرتبط و پژوهش‌های پیشین به‌دست آمد. یافته‌ها نشان می‌دهد که معنای فی سبیل‌الله از رویکرد مبتنی بر وضعیت که بر دانش‌آموزان مدارس اسلامی متمرکز بود، به رویکرد کارکردی با تأکید بر فعالیت‌های دینی، ظرفیت آموزشی و مشارکت اجتماعی تغییر یافته است. این تغییر تحت تأثیر نیازهای آموزشی متغیر، گسترش دسترسی به آموزش و ملاحظات منفعت عمومی (مصلحت) قرار گرفته است. این دسته‌بندی در سال ۲۰۲۱ به دانش‌آموزان مدارس دولتی و در سال ۲۰۲۳ به دانشجویان مؤسسات آموزش عالی اسلامی تعمیم یافت. یافته‌های سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که این تفسیر گسترده‌تر همچنان در توزیع زکات بر اساس فعالیت‌های آموزشی و اجتماعی دریافت‌کنندگان به‌کار می‌رود. این تفسیر به دیدگاه معاصر Yusuf al-Qaradawi نزدیک‌تر است تا تفسیر محدود کلاسیک. نتیجه پژوهش آن است که این رویه بازتابی از بومی‌سازی فقه اسلامی است، اما نیازمند معیارهای عینی و ثابت برای حفظ انطباق با اصول حقوق اسلامی می‌باشد.

Generative artificial intelligence (GenAI) creates a distinctive problem for outdoor geoscience learning: it can broaden questioning and explanation, yet it can also pre-structure what learners notice and displace their interpretation of field evidence. Existing field-learning frameworks explain how conceptual, geographical, psychological, technical, and social novelty shape participation, but they do not fully explain this redistribution of epistemic work and authority. Extending established accounts of technological mediation to field settings, this Hypothesis and Theory article interprets GenAI as an epistemic reorganization of field inquiry rather than as technical novelty alone. It advances the central hypothesis that GenAI is more likely to augment, rather than displace, learners’ epistemic agency when it is introduced after direct observation and an initial learner interpretation, restricted to generating questions and candidate explanations, and subjected to human adjudication against field evidence. On this basis, the article proposes a six-stage human-centered model: preparing for field and GenAI use; attending to and recording field evidence; constructing an initial learner interpretation; engaging GenAI as a dialogic challenger; conducting human evidence-based adjudication; and completing reflective synthesis and epistemic accounting. Field evidence functions as an epistemic constraint, GenAI outputs remain provisional objects of scrutiny, and learners and teachers retain interpretive authority and responsibility. Six testable propositions specify expected effects of sequencing, initial interpretation, challenger-oriented prompting, explicit adjudication, substitution, and teacher orchestration. Operational criteria for distinguishing support, mediation, and substitution, and a thought experiment at a basalt outcrop, show how the model can be applied and tested. The model offers a falsifiable agenda for research in physical, hybrid, and virtual geoscience field learning while defining conditions under which GenAI use should be limited or withheld.

هوش مصنوعی مولد (GenAI) مسئله‌ای متمایز برای یادگیری علوم زمین در فضای باز ایجاد می‌کند: این فناوری می‌تواند دامنه پرسشگری و تبیین را گسترش دهد، اما همچنین ممکن است آنچه را که یادگیرندگان مشاهده می‌کنند پیش‌ساختاردهی کند و تفسیر آنان از شواهد میدانی را جابه‌جا نماید. چارچوب‌های موجود یادگیری میدانی توضیح می‌دهند که چگونه نوآوری مفهومی، جغرافیایی، روان‌شناختی، فنی و اجتماعی مشارکت را شکل می‌دهد، اما به طور کامل این بازتوزیع کار و اقتدار معرفتی را تبیین نمی‌کنند. با گسترش رویکردهای تثبیت‌شده میانجی‌گری فناورانه به محیط‌های میدانی، این مقاله فرضیه و نظریه، GenAI را به عنوان سازماندهی مجدد معرفتی پژوهش میدانی تفسیر می‌کند، نه صرفاً به عنوان یک نوآوری فنی. این مقاله فرضیه مرکزی را مطرح می‌کند که GenAI زمانی که پس از مشاهده مستقیم و تفسیر اولیه یادگیرنده معرفی شود، به تولید پرسش‌ها و تبیین‌های پیشنهادی محدود گردد و در معرض داوری انسانی مبتنی بر شواهد میدانی قرار گیرد، احتمالاً عاملیت معرفتی یادگیرندگان را تقویت می‌کند تا آن را جایگزین نماید. بر این اساس، مقاله یک مدل انسان‌محور شش‌مرحله‌ای پیشنهاد می‌کند: آمادگی برای کار میدانی و استفاده از GenAI؛ توجه و ثبت شواهد میدانی؛ ساخت تفسیر اولیه توسط یادگیرنده؛ به‌کارگیری GenAI به عنوان چالشگر دیالوژیک؛ انجام داوری انسانی مبتنی بر شواهد؛ و تکمیل ترکیب بازتابی و حسابرسی معرفتی. شواهد میدانی به عنوان یک محدودیت معرفتی عمل می‌کند، خروجی‌های GenAI همچنان به عنوان موضوعات موقتی بررسی باقی می‌مانند و یادگیرندگان و معلمان اقتدار و مسئولیت تفسیر را حفظ می‌کنند. شش گزاره قابل آزمون، آثار مورد انتظار توالی، تفسیر اولیه، تحریک چالشگرمحور، داوری صریح، جایگزینی و سازماندهی معلم را مشخص می‌کند. معیارهای عملیاتی برای تمایز حمایت، میانجی‌گری و جایگزینی و یک آزمایش ذهنی در یک برون‌زد بازالتی نشان می‌دهد که چگونه می‌توان مدل را به کار برد و آزمود. این مدل دستورکاری ابطال‌پذیر برای پژوهش در یادگیری میدانی علوم زمین فیزیکی، ترکیبی و مجازی ارائه می‌دهد و شرایطی را تعریف می‌کند که در آن استفاده از GenAI باید محدود یا متوقف شود.

Materialism is a lifestyle that has developed over time as a pattern of life orientation that places material aspects as the center of the meaning of human existence. This tendency is evident in an excessive love of the world, such as wealth, women, children, and various other worldly pleasures. This gives rise to various humanitarian issues, which have long received attention and responses from the Qur'an, as reflected in Surah Ali Imran [3]: 14, which criticizes excessive attitudes towards material things. This study aims to examine the Quran's criticism of materialism, its impact on social life, and the solutions offered by the Quran, by referring to the book Tafsir Al-Azhar by Buya Hamka. This study uses a qualitative approach with a library research type. The analytical method used is the tafsir tahlili approach to examine the verse in depth based on Buya Hamka's interpretation. Based on Buya Hamka’s interpretation in Tafsir Al-Azhar, QS Ali Imran verse 14 explains that human love for worldly pleasures such as wealth, children, women, and various forms of material possessions is part of human nature that has been adorned by Allah Swt. However, all of these pleasures are temporary and should not become the ultimate goal of life. In the modern context, this tendency may develop into a materialistic lifestyle characterized by consumerism, extravagance, and a focus on social status, which often leads to the neglect of moral and spiritual values. Buya Hamka’s interpretation emphasizes that the main issue lies in the direction of the human heart’s attachment to the world, not in the amount of wealth possessed. When the heart becomes overly attached to material things, humans are likely to fall into behaviors such as israf (excessiveness), tabdzir (wastefulness), and bakhil (miserliness). Therefore, wealth should be positioned as a means of worship to Allah Swt., not as the purpose of life. Thus, QS Ali Imran verse 14 highlights the importance of balancing worldly life and the hereafter so that humans do not fall into materialism and remain focused on the ultimate goal of returning to Allah Swt.

مادی‌گرایی سبکی از زندگی است که در طول زمان به عنوان الگویی از جهت‌گیری زندگی شکل گرفته و جنبه‌های مادی را به عنوان محور معنای وجود انسانی قرار می‌دهد. این گرایش در عشق افراطی به دنیا، مانند ثروت، زنان، فرزندان و انواع لذت‌های دنیوی دیگر، آشکار است. این امر منجر به بروز مسائل مختلف انسانی می‌شود که مدت‌هاست مورد توجه و واکنش قرآن قرار گرفته و در آیه ۱۴ سوره آل‌عمران [۳] که نگرش‌های افراطی نسبت به امور مادی را نقد می‌کند، بازتاب یافته است. هدف این پژوهش بررسی نقد قرآن بر مادی‌گرایی، تأثیر آن بر زندگی اجتماعی و راهکارهای ارائه‌شده توسط قرآن با ارجاع به کتاب تفسیر الازهر اثر Buya Hamka است. این پژوهش با رویکرد کیفی و از نوع پژوهش کتابخانه‌ای انجام شده است. روش تحلیلی مورد استفاده، رویکرد تفسیر تحلیلی (تفسیر تحلیلی) برای بررسی عمیق آیه بر اساس تفسیر Buya Hamka می‌باشد. بر اساس تفسیر Buya Hamka در تفسیر الازهر، آیه ۱۴ سوره آل‌عمران بیان می‌کند که محبت انسان به لذت‌های دنیوی همچون ثروت، فرزندان، زنان و انواع دارایی‌های مادی، بخشی از سرشت انسانی است که توسط خداوند متعال آراسته شده است. با این حال، همه این لذت‌ها موقتی هستند و نباید به هدف نهایی زندگی تبدیل شوند. در زمینه معاصر، این گرایش ممکن است به سبک زندگی مادی‌گرایانه‌ای تبدیل شود که با مصرف‌گرایی، اسراف و تمرکز بر جایگاه اجتماعی مشخص می‌شود و اغلب منجر به غفلت از ارزش‌های اخلاقی و معنوی می‌گردد. تفسیر Buya Hamka تأکید می‌کند که مسئله اصلی در جهت‌گیری دلبستگی قلب انسان به دنیا نهفته است، نه در میزان ثروت موجود. زمانی که قلب بیش از حد به امور مادی دلبسته شود، انسان‌ها احتمالاً به رفتارهایی مانند اسراف، تبذیر و بخل دچار می‌شوند. بنابراین، ثروت باید به عنوان وسیله‌ای برای عبادت خداوند متعال قرار گیرد، نه به عنوان هدف زندگی. بدین ترتیب، آیه ۱۴ سوره آل‌عمران بر اهمیت تعادل میان زندگی دنیوی و آخرت تأکید می‌کند تا انسان‌ها گرفتار مادی‌گرایی نشوند و همچنان بر هدف نهایی بازگشت به سوی خداوند متعال متمرکز بمانند.

People’s understanding of destiny is often incomplete and tends to fall into two extremes beliefs: a fatalistic attitude of resignation without effort, or, conversely, an excessive reliance on human effort to the point of forgetting God’s will. This misunderstanding has the potential to cause negative effects on mental and spiritual health, such as despair, anxiety, and a tendency to blame oneself or blame God when facing misfortune. This study aims to examine the concept of acceptance of destiny through Quraish Shihab’s interpretation in “Tafsir Al-Misbah” by applying the Meaning Reconstruction Theory proposed by Robert A. Neimeyer, in order to present a more comprehensive and contextual understanding of destiny. This study employs a qualitative method with a descriptive-analytical approach and utilizes library research, with Tafsir Al-Misbah as the primary data source and scholarly articles and academic books as secondary data sources. The results of the study indicate that the three stages; Sense Making, Benefit Finding, and Identity Change, have a strong correlation with Quraish Shihab’s interpretation of the verses on predestination, including Surah At-Taubah: 51, Surah At-Taghabun: 11, Surah Al-Baqarah: 286, Surah Al-Insyirah: 6–7, and Surah Ar-Ra'd: 11. These findings confirm that, according to Quraish Shihab, the acceptance of destiny is an active process one that integrates human effort, tawakal, husnuzhan, and ridha making it relevant as a psychological and spiritual foundation for navigating the dynamics of modern life.

درک انسان‌ها از سرنوشت اغلب ناقص بوده و معمولاً به دو باور افراطی تقسیم می‌شود: نگرش جبرگرایانه و تسلیم بدون تلاش، یا برعکس، اتکای بیش از حد به تلاش انسانی تا جایی که اراده خداوند فراموش می‌شود. این سوء‌برداشت می‌تواند آثار منفی بر سلامت روانی و معنوی، از جمله یأس، اضطراب و گرایش به سرزنش خود یا سرزنش خداوند در مواجهه با مصیبت‌ها داشته باشد. هدف این پژوهش بررسی مفهوم پذیرش سرنوشت بر اساس تفسیر Quraysh Shihab در «تفسیر المیزان» با به‌کارگیری نظریه بازسازی معنا (Meaning Reconstruction Theory) ارائه‌شده توسط Robert A. Neimeyer است تا درک جامع‌تر و زمینه‌مندتری از سرنوشت ارائه شود. این پژوهش با روش کیفی و رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از پژوهش کتابخانه‌ای انجام شده است؛ منبع اصلی داده‌ها تفسیر المیزان و منابع ثانویه شامل مقالات علمی و کتب دانشگاهی است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که سه مرحله؛ معنا‌یابی (Sense Making)، یافتن فایده (Benefit Finding) و تغییر هویت (Identity Change)، ارتباط قوی با تفسیر Quraysh Shihab از آیات مربوط به تقدیر، از جمله سوره توبه: ۵۱، سوره تغابن: ۱۱، سوره بقره: ۲۸۶، سوره انشراح: ۶–۷ و سوره رعد: ۱۱ دارند. این یافته‌ها تأیید می‌کند که از دیدگاه Quraysh Shihab، پذیرش سرنوشت فرایندی فعال است که تلاش انسانی، توکل، حسن‌ظن و رضا را در هم می‌آمیزد و آن را به عنوان بنیانی روان‌شناختی و معنوی برای مواجهه با پویایی‌های زندگی مدرن مرتبط می‌سازد.

Vocabulary support in early secondary education needs to reflect differences in learners’ reading readiness and opportunities to use words meaningfully. This study examined reported reading profiles and vocabulary ratings from six public secondary schools in Pio Duran, Albay, Philippines, to inform the development of supplementary vocabulary material. A descriptive analysis was conducted using school assessment summaries, teacher informed vocabulary ratings, and curricular appraisal frequencies documented in the thesis. Reading categories were treated as indicators of reading performance rather than direct measures of vocabulary mastery. School summaries generally showed fewer learners in the frustration category at posttest and more learners in instructional or independent categories. Vocabulary ratings increased across the six schools, from baseline values of 1.67–3.12 to posttest values of 2.06–3.90. However, identical scores across generalization, application, breadth, and precision prevented separate interpretation of these dimensions. Recomputed appraisal means were 4.93 for content quality, 4.94 for format, and 4.92 for presentation and organization on the reported five point scale. Accuracy ratings also identified minor errors requiring editorial attention. The supplementary material was organized around progressively demanding vocabulary tasks, contextual use, and differentiated support. Findings provide a local basis for refining instructional resources, but they do not establish intervention effectiveness. Inconsistent participant totals, incomplete documentation of assessment procedures, and discrepancies in validation records limit interpretation. Verification of the original records and a subsequent classroom evaluation are needed before stronger claims can be made. The study supports alignment between learner evidence, material design, and the scope of conclusions drawn from school assessments.