religious development

The Tarbiyah Anak Saleh (TRANS) Program is a character and religious development program for students at Al-Bashirah Integrated Islamic Elementary School (SDIT Al-Bashirah). Although the program has been implemented as one of the school’s flagship programs, it has never been systematically evaluated to identify discrepancies between its planning and implementation. This study aims to identify and measure the discrepancies between the planning and implementation of the TRANS Program using the Discrepancy Evaluation Model (DEM), which comprises four evaluation stages: design, installation, process, and product. The study employed an evaluation approach using a mixed-method design and was conducted from February 23 to March 7, 2026. Data were collected through questionnaires, interviews, and documentation. The questionnaires were administered to 132 students in Grades IV, V, and VI, while interviews were conducted with 3 teachers involved in implementing the program. The findings show that the overall discrepancy level of the TRANS Program was categorized as small. At the design stage, the program was supported by competent human resources and adequate facilities and infrastructure, although several activities had not yet been implemented and detailed technical guidelines were not available. At the installation stage, the level of program conformity reached 80%, with a discrepancy of 20%, categorized as small, although internet connectivity and transportation constraints were still encountered. At the process stage, the level of conformity also reached 80%, with a discrepancy of 20%, categorized as small, supported by the involvement of the school, teachers, parents, and students. At the product stage, the level of program achievement reached 84%, with a discrepancy of 16%, categorized as very small, as reflected in positive changes in students’ worship practices, moral character, discipline, and responsibility. These findings indicate that the TRANS Program demonstrates a high level of conformity and achievement; however, stronger technical guidelines and greater consistency in implementation are still needed to ensure that all program components are carried out optimally. ABSTRAK Program Tarbiyah Anak Saleh (TRANS) merupakan program pembinaan karakter dan keagamaan peserta didik di Sekolah Dasar Islam Terpadu (SDIT) Al-Bashirah. Meskipun program ini telah dilaksanakan sebagai salah satu program unggulan sekolah, belum pernah dilakukan evaluasi secara sistematis untuk mengetahui kesenjangan antara perencanaan dan pelaksanaannya. Penelitian ini bertujuan untuk mengidentifikasi dan mengukur kesenjangan antara perencanaan dan pelaksanaan Program TRANS menggunakan Discrepancy Evaluation Model (DEM), yang mencakup empat tahap evaluasi, yaitu desain, instalasi, proses, dan produk. Penelitian menggunakan pendekatan evaluasi dengan metode campuran (mixed method) yang dilaksanakan pada 23 Februari–7 Maret 2026. Data dikumpulkan melalui angket, wawancara, dan dokumentasi. Angket diberikan kepada 132 peserta didik kelas IV, V, dan VI, sedangkan wawancara dilakukan terhadap 3 guru yang terlibat dalam pelaksanaan program. Hasil penelitian menunjukkan bahwa tingkat kesenjangan Program TRANS secara umum berada pada kategori kecil. Pada tahap desain, program telah didukung oleh sumber daya manusia yang kompeten dan sarana prasarana yang memadai, meskipun beberapa kegiatan belum terlaksana dan belum tersedia petunjuk teknis yang rinci. Pada tahap instalasi, tingkat kesesuaian program mencapai 80% dengan kesenjangan 20% dalam kategori kecil, meskipun masih terdapat kendala jaringan dan transportasi. Pada tahap proses, tingkat kesesuaian mencapai 80% dengan kesenjangan 20% dalam kategori kecil, didukung oleh keterlibatan sekolah, guru, orang tua, dan peserta didik. Pada tahap produk, tingkat ketercapaian mencapai 84% dengan kesenjangan 16% dalam kategori sangat kecil, yang ditunjukkan oleh perubahan positif pada aspek ibadah, akhlak, kedisiplinan, dan tanggung jawab peserta didik. Temuan ini menunjukkan bahwa Program TRANS memiliki tingkat kesesuaian dan ketercapaian yang tinggi, tetapi masih memerlukan penguatan petunjuk teknis dan konsistensi pelaksanaan agar seluruh komponen program dapat terlaksana secara optimal.

This study aims to describe the implementation of gratitude habituation (pembiasaan bersyukur) in early childhood at TK Negeri 2 Pagar Alam, identify supporting and inhibiting factors, and analyze the implications for children's religious and moral development. A qualitative case study approach was employed, with data collected through participant observation, semi-structured interviews with teachers and the school principal, and documentation analysis. Data were analyzed using the Miles and Huberman interactive model, complemented by triangulation to ensure validity. The findings reveal that gratitude habituation is implemented through three main pathways: (1) structured daily routines including morning prayers (doa pagi), the recitation of Asmaul Husna, and thanksgiving expressions (Alhamdulillah) before and after activities; (2) teacher role modeling through spontaneous expressions of gratitude and verbal reinforcement; and (3) contextual integration through storytelling, singing, and sharing activities (berbagi). The habituation process follows a gradual pattern of recognition (mengenal), repetition (mengulang), internalization (menghayati), and spontaneous expression. Supporting factors include consistent teacher commitment, a supportive school culture, and parental collaboration. Inhibiting factors encompass children's developmental variability, limited media resources, and inconsistent home reinforcement. This study contributes to the literature on Islamic character education in early childhood and offers practical implications for kindergarten practitioners in Muslim-majority contexts.

هدف این پژوهش توصیف اجرای عادت‌دهی به شکرگزاری در اوایل کودکی در دبستان دولتی شماره ۲ پاگار آلام، شناسایی عوامل تسهیل‌کننده و بازدارنده، و تحلیل پیامدهای آن برای رشد دینی و اخلاقی کودکان است. این پژوهش با رویکرد کیفی مطالعه موردی انجام شده است و داده‌ها از طریق مشاهده مشارکتی، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با معلمان و مدیر مدرسه، و تحلیل اسناد گردآوری شده‌اند. تحلیل داده‌ها با استفاده از مدل تعاملی مایلز و هابرمن و تکمیل آن با مثلث‌سازی به منظور اطمینان از روایی صورت گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که عادت‌دهی به شکرگزاری از طریق سه مسیر اصلی اجرا می‌شود: (۱) روال‌های ساختاریافته روزانه شامل دعای صبح، قرائت اسماالحسنی و بیان عبارات شکرگزاری (الحمدلله) پیش و پس از فعالیت‌ها؛ (۲) الگوپذیری از معلم از طریق ابرازهای خودجوش شکرگزاری و تقویت کلامی؛ و (۳) ادغام زمینه‌ای از طریق قصه‌گویی، آوازخوانی و فعالیت‌های اشتراکی (بر‌بگی). فرایند عادت‌دهی به صورت تدریجی شامل شناخت، تکرار، درون‌سازی و ابراز خودجوش دنبال می‌شود. عوامل تسهیل‌کننده شامل تعهد مستمر معلمان، فرهنگ حمایتی مدرسه و همکاری والدین است. عوامل بازدارنده شامل تفاوت‌های رشدی کودکان، محدودیت منابع رسانه‌ای و عدم تقویت منسجم در خانه می‌باشد. این پژوهش به ادبیات آموزش شخصیت اسلامی در اوایل کودکی افزوده و پیامدهای عملی برای مربیان مهدکودک در زمینه‌های با اکثریت مسلمان ارائه می‌دهد.

This study examines parents’ roles and responsibilities as the primary educational institution for children in the context of Islamic Religious Education (PAI) within modern families. Using a qualitative field research approach, data were collected through observation, interviews, and documentation to explore parents’ perceptions, efforts, and contributions to children's religious development. The findings reveal that parental involvement is influenced by religious awareness, habitus, and cultural capital rather than merely by work-related busyness. Parents who perceive religious education as a family responsibility remain actively engaged through supervision, religious habituation, educational support, and exemplary conduct. These efforts contribute to the development of children's self-control, religious commitment, moral character, and life orientation. The study highlights the importance of collaboration between families and educational institutions in strengthening the internalization of Islamic values. Its originality lies in integrating Bourdieu’s theory of habitus and cultural capital with Abdullah Nashih Ulwan’s Islamic educational perspective.

این پژوهش به بررسی نقش‌ها و مسئولیت‌های والدین به‌عنوان نهاد آموزشی اصلی برای کودکان در زمینه آموزش دینی اسلامی (PAI) در خانواده‌های مدرن می‌پردازد. با استفاده از رویکرد پژوهش میدانی کیفی، داده‌ها از طریق مشاهده، مصاحبه و مستندسازی گردآوری شده‌اند تا ادراکات، تلاش‌ها و مشارکت‌های والدین در رشد دینی کودکان مورد بررسی قرار گیرد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مشارکت والدین بیش از آنکه صرفاً تحت تأثیر اشتغال باشد، تحت تأثیر آگاهی دینی، هابیتوس و سرمایه فرهنگی قرار دارد. والدینی که آموزش دینی را مسئولیت خانواده تلقی می‌کنند، از طریق نظارت، عادت‌دهی دینی، حمایت آموزشی و رفتار الگویی به‌طور فعال مشارکت دارند. این تلاش‌ها به رشد خودکنترلی، تعهد دینی، منش اخلاقی و جهت‌گیری زندگی کودکان کمک می‌کند. پژوهش بر اهمیت همکاری میان خانواده و نهادهای آموزشی در تقویت درونی‌سازی ارزش‌های اسلامی تأکید می‌کند. نوآوری این مطالعه در ادغام نظریه هابیتوس و سرمایه فرهنگی بوردیو با دیدگاه تربیتی اسلامی عبدالله ناصح علوان نهفته است.